Bỏ qua đến nội dung

Chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp - Biểu tượng văn hóa giao thương nơi bảy dòng kênh hội tụ

Hình thành từ năm 1915 tại tâm điểm giao cắt của bảy tuyến thủy đạo lớn vùng Tây sông Hậu, chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp là một trong những thương cảng trên sông lâu đời và trứ danh bậc nhất đồng bằng châu thổ Cửu Long. Không gian nơi đây kết tinh trọn vẹn văn minh thương hồ, nghệ thuật rao hàng bằng cây bẹo và giai điệu đờn ca tài tử đi vào lòng người.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Khung cảnh ghe thuyền thương hồ tấp nập trao đổi hàng hóa trên sông tại chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Giữa bức tranh thủy hệ chằng chịt của miền Tây Nam Bộ, chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp tỏa sáng như một biểu tượng văn hóa giao thương kỳ thú được kiến tạo từ thiên nhiên và bàn tay mở đất của tiền nhân. Nằm tại tâm điểm nơi bảy tuyến kênh đào vươn tỏa như hình ngôi sao trên mặt nước, thương cảng hơn một thế kỷ tuổi này đã khắc sâu vào tâm thức cư dân châu thổ qua nhịp chèo rạng đông và tiếng rao hàng nghĩa tình.

Lịch sử hình thành chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp từ bảy dòng kênh

Để thấu hiểu trọn vẹn tầm vóc của chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp, cần ngược dòng thời gian trở về đầu thế kỷ hai mươi khi công cuộc đào kênh mở luồng đường thủy tại vùng đất Hậu Giang diễn ra sôi động nhất. Sự hội tụ hiếm có của bảy dòng chảy tại vùng trũng Phụng Hiệp đã biến một vùng đầm lầy hoang sơ thành đầu mối giao thông thủy huyết mạch của cả miền Tây sông Hậu.

Công trình đào kênh tạo nên ngã bảy sông nước

Theo các nguồn sử liệu địa phương và tiến trình lịch sử Ngã Bảy Phụng Hiệp, từ năm 1905 đến năm 1915, nhằm phục vụ mục tiêu tiêu thoát nước phèn từ vùng trũng ra biển và vận chuyển lúa gạo từ miền Tây lên Sài Gòn, hàng loạt tuyến kênh xáng quy mô lớn đã được khởi đào. Lần lượt bảy tuyến kênh trục bao gồm kênh Cái Côn, kênh Mang Cá, kênh Lái Hiếu, kênh Quản lộ Phụng Hiệp, kênh Xẻo Môn, kênh Búng Tàu và kênh Sóc Trăng được đào xuyên qua vùng đất Phụng Hiệp và gặp nhau tại một điểm giao cắt trung tâm duy nhất.

Điểm giao thoa của giao điểm bảy dòng kênh tạo thành một mặt nước mênh mông rộng hàng chục héc-ta, nơi các luồng thủy triều từ sông Hậu chảy vào qua ngả Cái Côn, Mang Cá rồi phân phối đều về phía Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Rạch Giá và Cần Thơ. Nhờ kết nối liên thông với trục thủy đạo kênh xáng Xà No và tuyến kênh Lái Hiếu, vùng nước ngã bảy sông Phụng Hiệp sở hữu độ sâu ổn định, dòng chảy êm ả ít sóng lớn, trở thành bến đậu tự nhiên lý tưởng cho hàng ngàn thương thuyền từ khắp lục tỉnh Nam Kỳ tìm về neo đậu chờ con nước.

Tên tuyến kênh hội tụ tại Ngã BảyHướng kết nối thủy đạo chínhVai trò trong mạng lưới giao thương vùng Tây sông Hậu
Kênh Cái CônNối thẳng ra dòng sông Hậu phía Đông BắcCửa ngõ dẫn nguồn nước ngọt phù sa và tàu thuyền lớn từ sông Hậu vào Ngã Bảy
Kênh Mang CáThông thương về hướng Đại Thành và sông HậuTuyến vận chuyển nông sản miệt vườn và kết nối giao thông thủy nội vùng
Kênh Quản lộ Phụng HiệpChạy thẳng một mạch về hướng Cà MauTrục thủy đạo huyết mạch đưa lúa gạo, chiếu cói và lâm sản từ bán đảo Cà Mau lên
Kênh Lái HiếuHướng về vùng trũng Phương Bình, Long MỹLuồng di chuyển chính của ghe xuồng chở cá đồng, tràm cừ và khóm từ vùng lung trũng
Kênh Xẻo MônKết nối về phía Phụng Hiệp, Ô Môn, Cần ThơTuyến giao lưu hàng hóa nông sản giữa các xóm ấp nội đồng và trung tâm Tây Đô
Kênh Búng TàuHướng về vùng đất Trà Lồng, Long MỹĐường thủy tập kết sản vật ruộng đồng và trái cây của cư dân ven kênh
Kênh Sóc TrăngXuôi về vùng Bố Thảo, Sóc Trăng, Bạc LiêuHành lang kết nối giao thương giữa vùng sông nước ngọt với vùng ven biển đa sắc tộc

Sự ra đời của thương cảng nổi sầm uất năm 1915

Ngay sau khi công trình đào kênh hoàn tất vào năm 1915, tại tâm điểm ngã bảy sông Phụng Hiệp, các ghe thương hồ xuôi ngược chờ nước ròng, nước lớn bắt đầu trao đổi hàng hóa trực tiếp ngay trên mặt sông. Chỉ trong một thời gian ngắn, từ những cuộc mua bán tự phát giữa vài chục chiếc xuồng của cư dân địa phương, nơi đây đã phát triển thành một chợ đầu mối trên sông quy mô bậc nhất Nam Bộ với hàng trăm, rồi hàng ngàn chiếc ghe bầu thương hồ, ghe tam bản, xuồng ba lá tụ hội mỗi ngày.

Trong suốt nhiều thập niên của thế kỷ hai mươi, bến sông Phụng Hiệp được mệnh danh là ngôi sao Bắc Đẩu của mạng lưới đường thủy miền Tây. Thương lái từ miền Đông Nam Bộ, Sài Gòn - Chợ Lớn đưa vải vóc, gốm sứ, nông cụ, muối ăn xuôi dòng sông Hậu vào Ngã Bảy để đổi lấy lúa gạo, trái cây miệt vườn, thủy sản nước ngọt và chiếu cói từ khắp các ngả Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Rạch Giá chở lên. Sự phồn vinh của chợ nổi đã thúc đẩy các dãy phố thương mại trên bờ hình thành dọc theo bảy nhánh kênh, tạo nên cảnh tượng trên bến dưới thuyền sầm uất suốt ngày đêm.

Không gian văn hóa thương hồ tại chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Không chỉ là một trung tâm phân phối nông sản đường thủy, chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp còn là một bảo tàng sống động lưu giữ những phong tục, tập quán và quy ước ứng xử độc đáo của văn hóa thương hồ miền Tây. Mọi hoạt động trao đổi, sinh hoạt và giao tiếp trên mặt nước đều tuân theo những nét văn hóa truyền đời đầy sáng tạo.

Đoàn ghe thuyền và xuồng ba lá tấp nập trao đổi nông sản trên mặt sông tại chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp
Đoàn ghe thuyền và xuồng ba lá tấp nập trao đổi nông sản trên mặt sông tại chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Phương thức rao hàng bằng cây bẹo trên mũi ghe

Giữa không gian mặt sông rộng lớn cùng tiếng máy nổ, tiếng sóng vỗ mạn thuyền rì rầm, người dân thương hồ miền Tây đã sáng tạo ra một hình thức quảng cáo trực quan không lời vô cùng độc đáo là cây bẹo chợ nổi. Trên mũi mỗi chiếc ghe bầu thương hồ, chủ ghe dựng một cây sào tre cao từ ba đến năm mét, ghe bán mặt hàng nông sản nào thì treo chính mặt hàng đó lên ngọn sào như khóm, bưởi, cam sành, bí đỏ, khoai từ, mía cây hay dừa tươi để bạn hàng từ xa hàng trăm mét vẫn có thể nhận diện chính xác.

Trong ngôn ngữ dân gian của cư dân chợ nổi, quy tắc treo bẹo còn ẩn chứa những ngoại lệ thú vị được đúc kết thành bốn nhóm đặc trưng. Nhóm thứ nhất là treo gì bán nấy áp dụng cho đại đa số nông sản, trái cây miệt vườn; nhóm thứ hai là treo mà không bán, đó là những bộ quần áo sinh hoạt của gia đình thương hồ phơi trên sào sau khoang mui; nhóm thứ ba là không treo mà bán, dành cho những chiếc xuồng nhỏ chèo len lỏi bán đồ ăn sáng, nước giải khát phục vụ trực tiếp cho các ghe lớn; và nhóm thứ tư là treo cái này nhưng bán cái khác, khi chủ ghe buộc một tấm lá dừa nước hoặc bó rơm khô lên đỉnh cây bẹo chợ nổi để báo hiệu rằng họ đang muốn bán chính chiếc ghe hoặc phương tiện thủy đó.

  • Quy tắc treo gì bán nấy trên ngọn bẹo: Treo trực tiếp các loại trái cây, củ quả, nông sản bản địa lên đầu sào tre trước mũi ghe để thương lái dễ dàng định vị nguồn hàng sỉ.
  • Quy tắc treo mà không bán: Quần áo, vật dụng sinh hoạt thường ngày của gia đình sống trên ghe được treo ở phần đuôi thuyền, thể hiện nếp sống lênh đênh bốn mùa lấy ghe làm nhà.
  • Quy tắc không treo mà bán: Các xuồng chèo nhỏ bán điểm tâm sáng, bún nước, bánh dân gian và cà phê dạo di chuyển linh hoạt qua từng mạn thuyền bằng tiếng rao hoặc tiếng kèn bóp vui tai.
  • Quy tắc treo lá dừa báo hiệu bán ghe: Khi trên đỉnh sào treo một tàu lá dừa tươi hoặc bó cỏ bàng, giới thương hồ đều hiểu chủ nhân muốn chuyển nhượng lại chính chiếc thuyền đang neo đậu.

Nhịp sống rạng đông và sinh hoạt trên mặt sông

Nhịp đập của chợ nổi bắt đầu từ rất sớm, ngay khi màn sương đêm còn bao phủ mặt nước giao điểm bảy dòng kênh vào khoảng hai đến ba giờ sáng. Từ khắp bảy ngả sông, ánh đèn dầu và đèn ắc-quy trên mũi hàng trăm chiếc ghe nối đuôi nhau rẽ nước tiến về trung tâm ngã bảy, tạo nên một thành phố nổi lung linh trên mặt nước. Khi ánh bình minh vừa hé rạng, toàn bộ mặt sông đã rực rỡ sắc màu của những khoang thuyền chở đầy cam sành Phụng Hiệp Hậu Giang, chôm chôm, măng cụt, sầu riêng, dưa hấu và rau củ tươi tốt.

Toàn cảnh giao điểm bảy dòng kênh hội tụ tạo nên không gian chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp nhìn từ trên cao
Toàn cảnh giao điểm bảy dòng kênh hội tụ tạo nên không gian chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp nhìn từ trên cao

Trên những chiếc ghe bầu thương hồ lớn, nhiều gia đình chung sống qua hai, ba thế hệ với đầy đủ bàn thờ Ông Địa - Thần Tài nơi mũi thuyền, bếp lửa hồng phía lái và những chậu hoa mười giờ, bông trang trồng trong vỏ dừa khô treo bên mạn gỗ. Giữa cảnh mua bán tấp nập, những chiếc xuồng nhỏ bán đồ ăn sáng lướt nhẹ qua các mạn tàu, mang theo hương vị thơm nồng của tô bún cá Vị Thanh nóng hổi hay ly cà phê kho đậm đà, gắn kết tình người thương hồ chất phác, hào sảng và trọng chữ tín.

Dấu ấn nghệ thuật và làng nghề quanh chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Sức sống vượt thời gian của chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp không chỉ nằm ở khối lượng hàng hóa giao thương mà còn ở sự thăng hoa của văn hóa nghệ thuật dân gian và mạng lưới làng nghề thủ công truyền thống bao quanh bến sông. Chính nhịp chèo và nỗi niềm của người dân thương hồ đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho âm nhạc cổ truyền Nam Bộ.

Âm vang bài vọng cổ Tình anh bán chiếu xưa

Nhắc đến vùng sông nước Ngã Bảy, trong tâm khảm của người Việt Nam ở khắp mọi miền đều ngân lên câu hát mở đầu bất hủ của bài vọng cổ Tình anh bán chiếu do soạn giả Viễn Châu sáng tác vào năm 1959 dựa trên cốt truyện mối tình đơn phương của chàng trai bán chiếu Cà Mau tại bến sông Phụng Hiệp. Dựa trên nền tảng bản Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu và nghệ thuật ca ra bộ do bậc tiền bối Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền khởi xướng trên đất Tây Đô, tác phẩm đã khắc họa sống động hình ảnh chiếc ghe chiếu xuôi dòng kênh Quản lộ tìm về ngã bảy sông.

Sự lan tỏa mạnh mẽ của bài vọng cổ Tình anh bán chiếu cùng với di sản Hò Cần Thơ và điệu nói thơ Bạc Liêu Sóc Trăng trên dòng sông Hậu đã đưa địa danh Ngã Bảy Phụng Hiệp vượt ra khỏi phạm vi một bến chợ thông thường để trở thành một không gian văn hóa - âm nhạc biểu tượng của cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Trên những chuyến ghe chở sản vật từ các làng chiếu trứ danh như làng nghề dệt chiếu Long Đức, tiếng đờn kìm, đờn sến hòa cùng câu vọng cổ ngân dài trên mặt nước đêm trăng vẫn luôn là nét sinh hoạt tinh thần tao nhã của cư dân miền sông nước.

Yếu tố di sản gắn liền với Ngã BảyBiểu hiện văn hóa đặc trưngGiá trị kết nối trong không gian Tây sông Hậu
Nghệ thuật đờn ca tài tử và vọng cổBối cảnh ra đời bài vọng cổ Tình anh bán chiếu năm 1959Đưa hình ảnh ghe chiếu và bến sông Ngã Bảy thành biểu tượng âm nhạc dân tộc
Văn hóa rao hàng và giao tiếp trên sôngHệ thống tín hiệu cây bẹo chợ nổi và điệu hò thương hồPhản ánh trí tuệ dân gian và tính cách trọng nghĩa tình của cư dân sông nước
Làng nghề mộc truyền thống ven kênhKỹ nghệ đóng xuồng ba lá, ghe tam bản bằng gỗ sao, gỗ sếnCung cấp phương tiện thủy bền bỉ cho mạng lưới giao thương bảy nhánh sông
Hệ sinh thái nông nghiệp miệt vườnCác vùng chuyên canh cam sành, mía đường và cây ăn tráiNguồn cung cấp nông sản bản địa dồi dào nuôi dưỡng sức sống của chợ nổi

Mối giao hòa giữa bến chợ và làng nghề miệt vườn

Sự phát triển phồn thịnh của bến chợ trên sông đã kéo theo sự hình thành và hưng thịnh của nhiều làng nghề thủ công truyền thống ven bờ kênh Lái Hiếu, kênh Xẻo Môn và kênh Cái Côn. Tiêu biểu nhất là làng nghề đóng xuồng ghe truyền thống Ngã Bảy Phụng Hiệp Hậu Giang, nơi những nghệ nhân mộc lành nghề đã chế tác ra hàng vạn chiếc xuồng ba lá, xuồng cui, ghe tam bản có dáng mũi thon thanh thoát, lướt sóng nhẹ nhàng và chịu tải bền bỉ trên khắp các kinh rạch miền Tây.

Song hành cùng nghề đóng xuồng ghe là những vườn cây ăn trái trĩu quả trải dài dọc theo các tuyến đê bao ven sông. Phù sa ngọt lành từ dòng sông Hậu theo kênh Cái Côn và kênh Mang Cá bồi đắp cho vùng đất Phụng Hiệp những mùa quả ngọt, làm nên danh tiếng của thương hiệu cam sành bản địa vỏ xanh ruột vàng mọng nước cùng món chả cá thác lác Hậu Giang trứ danh. Chính mối quan hệ cộng sinh khăng khít giữa nhà vườn canh tác trên bờ, thợ thủ công đóng thuyền ở bãi sông và thương lái buôn bán dưới bến nước đã tạo nên một chỉnh thể kinh tế - văn hóa bản địa hoàn chỉnh.

Giá trị biểu tượng di sản của chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp

Trải qua hơn một trăm năm biến thiên cùng lịch sử giao thông và đô thị hóa tại đồng bằng châu thổ, chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp vẫn giữ vị trí đặc biệt trong kho tàng di sản văn hóa vùng Tây sông Hậu. Nơi đây không chỉ là ký ức vàng son của một thời khẩn hoang đào kênh mà còn là niềm tự hào bản sắc của con người phương Nam.

Bản sắc văn minh sông nước trong ký ức Nam Bộ

Trong tiến trình định hình diện mạo văn hóa vùng Đồng bằng sông Cửu Long, văn hóa thương hồ miền Tây tại Ngã Bảy Phụng Hiệp đại diện cho khả năng thích ứng linh hoạt và sáng tạo phi thường của cư dân trước điều kiện tự nhiên sông rạch chằng chịt. Khi đường bộ còn chưa phát triển, mặt nước nơi giao điểm bảy dòng kênh chính là quảng trường trung tâm, nơi hội tụ thông tin, giao lưu văn hóa giữa ba dân tộc Kinh - Khmer - Hoa và lan tỏa lối sống phóng khoáng, nghĩa hiệp.

Dù ngày nay mạng lưới cầu đường bộ hiện đại đã vươn tới từng xóm ấp và làm thay đổi phương thức vận chuyển hàng hóa, hình ảnh những chiếc ghe bầu thương hồ tụ hội dưới bóng cây bẹo chợ nổi bên dòng kênh xáng Xà No và kênh Lái Hiếu vẫn là lát cắt lịch sử không thể thay thế. Mỗi tên kênh, mỗi bến nước tại Phụng Hiệp đều là một chứng nhân lịch sử kể lại câu chuyện mở đất kiên cường của tiền nhân.

Định hướng bảo tồn không gian di sản thương hồ

Nhận thức sâu sắc về giá trị lịch sử, cảnh quan và nhân văn của vùng sông nước Phụng Hiệp, công tác nghiên cứu, tư liệu hóa và phục dựng không gian văn hóa chợ nổi đang được chính quyền địa phương cùng cộng đồng văn hóa đặc biệt chú trọng. Việc gìn giữ cảnh quan mặt nước ngã bảy sông Phụng Hiệp, kết hợp bảo tồn nghề đóng xuồng ghe thủ công, nghệ thuật đờn ca tài tử và các lễ hội sông nước truyền thống giúp mạch nguồn di sản thương hồ tiếp tục chảy mãi trong đời sống đương đại.

Trong nỗ lực số hóa và tôn vinh hệ thống di sản bản địa toàn vùng, chuyên trang Cần Thơ NSSC đóng vai trò là kho lưu trữ bách khoa uy tín, kết nối dữ liệu lịch sử, địa danh và nhân vật văn hóa của tiểu vùng Tây sông Hậu đến đông đảo độc giả trong và ngoài nước. Qua đó, vẻ đẹp trầm mặc mà sống động của chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp sẽ mãi tỏa sáng như một biểu tượng văn hiến sông nước bất diệt giữa lòng châu thổ Cửu Long.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất