Đình Bình Thủy Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc đình làng cổ kính bên dòng sông Hậu
NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tọa lạc uy nghiêm dưới bóng hàng sứ cổ thụ nơi ngã ba giao thủy giữa sông Hậu và rạch Bình Thủy, đình Bình Thủy Cần Thơ là ngôi đình thần cổ kính và bề thế bậc nhất miền Tây Nam Bộ. Trải qua gần hai thế kỷ hiện diện cùng lịch sử Tây Đô, ngôi cổ miếu vẫn giữ trọn kiến trúc Đông - Tây hài hòa, hệ thống hoành phi câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy cùng mạch nguồn tín ngưỡng thờ Thành hoàng sâu nặng của cư dân châu thổ.
Lịch sử khởi dựng và sắc phong tại đình Bình Thủy Cần Thơ
Hành trình hình thành của đình Bình Thủy Cần Thơ gắn liền với bước chân khẩn hoang lập ấp của lưu dân người Việt trên vùng đất Long Tuyền thuộc trấn Vĩnh Thanh và tỉnh An Giang thời Nguyễn. Từng đợt trùng tu qua hai thế kỷ đã hun đúc nên diện mạo hoàn mỹ của một trung tâm văn hóa tâm linh tiêu biểu bên bờ sông Hậu.
Từ đình tranh Bình Hưng đến Long Tuyền Cổ Miếu
Theo biên niên sử địa phương và tư liệu về vùng đất Trấn Giang xưa, vào khoảng giữa thế kỷ mười tám, cư dân đã tụ cư đông đúc dọc theo con rạch Bình Thủy nhờ nguồn nước ngọt quanh năm và thế đất đầu rồng trù phú. Đến năm Giáp Thìn 1844 dưới triều vua Thiệu Trị, nhân dân làng Bình Hưng tổng Định Thới đã cùng nhau dựng lên một ngôi đình nhỏ bằng gỗ lợp lá dừa nước tại ngã ba sông để thờ thần làng, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt sau một trận cuồng phong lớn.
Không lâu sau đó, do địa hình rạch Bình Thủy có dáng uốn lượn mềm mại như rồng nằm và dòng nước trong mát hiền hòa, ngôi làng được đổi tên từ Bình Hưng thành Bình Thủy, rồi sau đó mang mỹ danh là làng Long Tuyền. Từ đây, ngôi đình làng cũng được tôn xưng bằng tên chữ trang trọng là Long Tuyền Cổ Miếu. Đến đầu thế kỷ hai mươi, vào năm 1904, tri phủ Nguyễn Đức Sủng cùng hương chức hội tề làng Long Tuyền đã vận động nhân dân quyên góp công sức, tuyển chọn thợ mộc, thợ nề tài hoa khởi công tái thiết ngôi đình trên khu đất rộng hơn bốn ngàn mét vuông từ năm 1909 và hoàn thành trọn vẹn vào năm 1910 với kiến trúc kiên cố còn lưu giữ nguyên vẹn đến ngày nay.
| Mốc thời gian lịch sử | Sự kiện khởi dựng và trùng tu tiêu biểu | Dấu ấn đối với diện mạo di tích |
|---|---|---|
| Năm Giáp Thìn 1844 | Cư dân làng Bình Hưng lập ngôi đình tre lá đầu tiên bên ngã ba rạch Bình Thủy | Khởi nguồn tín ngưỡng thờ thần bảo hộ cộng đồng cư dân nông nghiệp ven sông Hậu |
| Năm Nhâm Tý 1852 | Vua Tự Đức ban sắc phong Bổn cảnh Thành hoàng cho đình làng Bình Thủy | Khẳng định vị thế chính thống của ngôi đình trong hệ thống lễ nhạc triều Nguyễn |
| Giai đoạn 1909 - 1910 | Đại trùng tu toàn diện theo kiến trúc gỗ đá quy mô lớn tại làng Long Tuyền | Định hình kiến trúc Long Tuyền Cổ Miếu theo lối Thượng lầu Hạ hiên độc đáo |
| Ngày 05 tháng 09 năm 1989 | Bộ Văn hóa công nhận Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia | Bảo tồn nguyên trạng giá trị chạm khắc, kiến trúc và không gian văn hóa đình làng |
| Tháng 01 năm 2018 | Lễ hội Kỳ Yên của đình được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia | Tôn vinh sức sống trường tồn của nghi lễ dân gian gắn liền với không gian cổ miếu |
Giai thoại sắc phong Bổn cảnh Thành hoàng năm 1852
Bước ngoặt lịch sử nâng tầm vị thế của ngôi đình diễn ra dưới triều vua Tự Đức thông qua sự kiện ban cấp sắc phong vua Tự Đức vào ngày 29 tháng 11 năm Nhâm Tý 1852. Tương truyền vào thời điểm đó, khâm sai đại thần Nguyễn Tri Phương trong chuyến tuần du kinh lược vùng Lục tỉnh Nam Kỳ khi đi thuyền qua ngã ba sông Hậu và rạch Bình Thủy đã gặp phải trận sóng to gió lớn dữ dội; đoàn thuyền liền ghé vào bến sông trước đình làng Bình Thủy tạm trú và làm lễ cầu an thì sóng yên biển lặng một cách kỳ diệu.
Khi trở về kinh đô Phú Xuân, quan đại thần đã dâng biểu tâu lên triều đình về sự linh ứng của ngôi đình bên bờ rạch Bình Thủy và cảnh sắc trù phú, thuần hậu của nhân dân địa phương. Cảm kích trước lòng thành của bá tánh nơi biên viễn phương Nam, vua Tự Đức đã chuẩn phê ban đạo sắc phong thần hiệu Bổn cảnh Thành hoàng cho ngôi đình. Sau lần đại trùng tu năm 1853 sau khi nhận sắc vua, nhân dân địa phương mở hội hát bội linh đình suốt nhiều ngày đêm, đặt nền móng cho truyền thống lễ hội Kỳ Yên vang danh khắp vùng Hậu Giang.
Nghệ thuật kiến trúc độc bản của đình Bình Thủy Cần Thơ
Khác biệt với quy chuẩn kiến trúc đình làng truyền thống ở miền Bắc hay miền Trung, đình Bình Thủy Cần Thơ mang đậm hơi thở phóng khoáng của vùng đất mới Nam Bộ kết hợp tinh tế cùng những đường nét kiến trúc phương Tây đầu thế kỷ hai mươi. Toàn bộ quần thể là một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp giữa mộc, đá, gốm men và điêu khắc phù điêu.
Bố cục Thượng lầu Hạ hiên và mái ngói cổ
Tổng thể khu đất di tích rộng hơn bốn ngàn mét vuông được bao bọc bởi hàng rào kiên cố và cổng tam quan lợp ngói ống xanh lục, phía trên cổng đắp nổi bảng chữ Hán lớn ghi bốn chữ Long Tuyền Cổ Miếu. Khu vực đình chính tọa lạc trên nền cao ráo giữa sân gạch tàu rợp bóng những gốc sứ đại thụ trăm năm tuổi, gồm hai khu vực nối tiếp nhau là khu tiền đình - chánh điện rộng năm gian và khu hậu đường cùng nhà võ ca, nhà chuẩn tế.
Điểm độc đáo bậc nhất về mặt cấu trúc của ngôi đình chính là phong cách kiến trúc Thượng lầu Hạ hiên rất hiếm gặp ở các ngôi đình cổ Nam Bộ. Phần mái đình được thiết kế chồng diêm hai tầng lợp ngói âm dương tráng men xanh ngọc bích tạo cảm giác vừa bề thế như có lầu cao phía trên, vừa thông thoáng nhờ hệ thống hiên rộng chạy bao quanh bốn phía phía dưới. Trên đỉnh bờ nóc chánh điện là quần thể tiểu tượng gốm men màu sắc rực rỡ khắc họa điển tích lưỡng long tranh châu, cá chép hóa rồng, kỳ lân, chim phụng, búp sen cùng hình tượng nhật nguyệt đối xứng hài hòa dưới bầu trời Tây Đô.
- Khu vực mặt tiền mang dấu ấn giao thoa Đông - Tây: Hàng cột bê tông ở hiên ngoài cùng và các vòm cửa chính của tiền đình được tạo tác theo lối vòm cuốn La Mã kết hợp phù điêu hoa lá Tây mềm mại.
- Hệ mái chồng diêm Thượng lầu Hạ hiên: Hai tầng mái ngói âm dương uốn lượn thanh thoát giúp thoát nước mưa nhanh chóng và đối lưu không khí mát mẻ cho không gian nội tự.
- Nghệ thuật trang trí gốm men trên bờ nóc: Quần thể tượng lưỡng long tranh châu, bát tiên, lân mẫu xuất lân nhi được ghép từ gốm men Cây Mai cổ truyền bền màu qua hơn một thế kỷ mưa nắng.
- Bình phong tiền án và miếu thờ ngoại vi: Ngay sau cổng chính là bức bình phong đắp nổi hình chim phụng hoàng và kỳ lân uy nghi, hai bên sân đình bố trí miếu thờ Thần Nông và miếu thờ Hổ thần (Sơn quân chi thần) theo đúng triết lý phong thủy phương Đông.
Tuyệt tác chạm khắc gỗ lim nơi chánh điện
Bước qua ngưỡng cửa vòm của tiền đình để tiến vào không gian nội điện, vẻ đẹp chuẩn mực của nghệ thuật chạm khắc gỗ Nam Bộ hiện ra đầy choáng ngợp dưới ánh đèn ấm áp. Toàn bộ khung chịu lực của tiền đình và chánh điện được nâng đỡ bởi sáu hàng cột với tổng cộng ba mươi sáu cây cột gỗ lim đen bóng, đường kính lớn, đứng vững chãi trên những chân tảng bằng đá xanh chạm khắc cánh sen cách điệu để chống ẩm mốc từ nền đất.

Trên các vì kèo, bao lam, thành vọng, khám thờ và hàng chục bức hoành phi, câu đối chạy dọc theo các hàng cột gỗ, các nghệ nhân chạm khắc xưa đã thể hiện trình độ điêu khắc chạm lộng, chạm thủng, chạm nổi vô cùng tinh xảo rồi phủ sơn son thếp vàng rực rỡ. Từng đề tài tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), mẫu đơn trĩ, tùng lộc, nho sóc cho đến các bức tranh phong cảnh sơn thủy đều có bố cục cân đối, nét đục thanh thoát và có hồn, biến chánh điện thành một bảo tàng điêu khắc gỗ cổ truyền sống động.
Hệ thống phối thờ tiền nhân tại đình Bình Thủy Cần Thơ
Không chỉ dừng lại ở tín ngưỡng thờ thần bảo hộ nông nghiệp, đình Bình Thủy Cần Thơ còn là biểu tượng cho đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân miền Tây. Hệ thống hương án bên trong đình phản ánh sự hòa quyện tự nhiên giữa thần linh bản cảnh và các bậc danh nhân lịch sử có công với dân với nước.
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng và tiền hiền mở đất
Tại vị trí trang trọng nhất chính giữa chánh điện là hương án thờ Bổn cảnh Thành hoàng, vị thần tối cao bảo hộ bình yên và thịnh vượng cho muôn dân trăm họ trên mảnh đất Long Tuyền. Theo các nguồn tư liệu dân gian Nam Bộ, vị nhân thần được nhân dân Bình Thủy tôn kính phụng thờ cùng tước hiệu Thành hoàng chính là danh tướng Đinh Công Chánh, một vị võ quan thanh liêm, dũng lược từng có công dẹp loạn, chiêu dân lập ấp và bảo vệ cuộc sống yên bình cho cư dân vùng sông nước phương Nam.
Hai bên hương án chính và dọc theo hai dãy tả vu, hữu vu là hệ thống bàn thờ Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ, Hương chức tiên giác, Sư biểu tiên sinh, cùng các ban thờ Ngũ hành nương nương, Chúa xứ nương nương, Thần Nông và Đỗ Công Tường. Sự hiện diện đầy đủ của các ban thờ này thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của hậu thế đối với những thế hệ lưu dân đầu tiên đã đổ mồ hôi, xương máu phạt cỏ chốn rừng hoang để lập nên xóm làng Bình Thủy trù phú.
Ban thờ các danh nhân yêu nước giữa lòng cổ miếu
Một nét đặc sắc đầy tính nhân văn trong không gian thờ tự tại Long Tuyền Cổ Miếu là việc nhân dân địa phương lập các bàn thờ trang trọng để tưởng niệm những bậc anh hùng dân tộc và danh nhân văn hóa kiệt xuất của đất nước. Ngay trong lòng đình, bên cạnh thần linh bản cảnh, người dân thành kính dâng hương tưởng nhớ người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ, vị thủ lĩnh nghĩa quân kiên cường Nguyễn Trung Trực, nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu, võ tướng Võ Huy Tập cùng nhà chí sĩ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh.
Đặc biệt, đối với người dân vùng đất Long Tuyền - Bình Thủy, hình ảnh vị quan thanh liêm và nhà thơ lỗi lạc Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa luôn giữ một vị trí thiêng liêng bậc nhất trong đời sống tinh thần. Cách ngôi đình không xa là Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ, nơi hằng năm nhân dân địa phương cùng ban quý tế đình làng phối hợp tổ chức trang trọng lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa tại Bình Thủy Cần Thơ, tạo nên một trục di sản lịch sử - văn hóa gắn kết chặt chẽ bên bờ rạch Bình Thủy.
| Hệ thống ban thờ tại đình | Đối tượng phụng thờ chính | Ý nghĩa văn hóa và lịch sử tâm linh |
|---|---|---|
| Chánh điện trung tâm | Bổn cảnh Thành hoàng và danh tướng Đinh Công Chánh | Tôn vinh vị thần hộ quốc tý dân, che chở bình an cho xóm làng Long Tuyền |
| Ban thờ Tiền hiền - Hậu hiền | Các bậc tiền nhân mở đất, lập ấp, dựng đình | Khắc ghi công đức khai hoang lập địa của cộng đồng cư dân buổi đầu |
| Hệ thống ban thờ Danh nhân | Nguyễn Huệ, Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa | Bồi đắp lòng yêu nước, chính nghĩa và truyền thống hiếu học của vùng đất Tây Đô |
| Tín ngưỡng nông nghiệp và dân gian | Thần Nông, Sơn quân (Hổ thần), Ngũ hành nương nương | Phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa và sự hòa hợp với tự nhiên của cư dân lúa nước |
Không gian lễ hội và bảo tồn di sản đình Bình Thủy Cần Thơ
Sức sống của đình Bình Thủy Cần Thơ không chỉ kết tinh ở những hàng cột gỗ lim hay lớp ngói rêu phong mà còn bừng sáng rực rỡ mỗi độ xuân sang và đông về qua các kỳ lễ hội truyền thống. Đây là dịp để cộng đồng cư dân bản địa cùng nhau ôn lại nghi thức cổ truyền và thắt chặt tình đoàn kết xóm giềng.

Nghi thức đại lễ Kỳ Yên Thượng điền và Hạ điền
Hằng năm, tại sân đình và không gian nội tự diễn ra hai kỳ đại lễ lớn thuộc lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy Cần Thơ, bao gồm lễ Kỳ Yên Thượng điền tổ chức vào các ngày 12, 13 và 14 tháng Tư âm lịch (khi bắt đầu gieo sạ vụ mùa mới) và lễ Kỳ Yên Hạ điền diễn ra vào ngày 14, 15 tháng Chạp âm lịch (khi thu hoạch mùa màng xong xuôi). Với hệ thống nghi lễ chuẩn mực được lưu truyền nguyên bản qua gần hai thế kỷ, Lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2018.
Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội, các nghi thức cổ truyền như lễ Túc yết, lễ Thỉnh sắc thần du ngoạn trên xe hoa kết rực rỡ từ những chậu hoa tươi của làng hoa kiểng Phó Thọ Bà Bộ Bình Thủy Cần Thơ, lễ Đàn cả, lễ Chánh tế và lễ Tôn vương được thực hành hết sức trang nghiêm. Phần hội tưng bừng với tiếng trống chầu giục giã của các đêm hát bội (tuồng cổ) tại nhà võ ca, các buổi biểu diễn đờn ca tài tử, đua thuyền và không gian trưng bày ẩm thực dân gian truyền thống với hương vị béo thơm của món bánh tầm bì Cần Thơ cùng các loại bánh quê mộc mạc dâng cúng thần linh.
Giá trị di tích kiến trúc quốc gia bên sông Hậu
Trải qua hơn một trăm mười năm kể từ đợt đại trùng tu năm 1910 và gần một trăm tám mươi năm kể từ ngày khởi dựng năm 1844, ngôi đình vẫn giữ nguyên vẹn giá trị khảo cổ, lịch sử và mỹ thuật kiến trúc cổ truyền Nam Bộ. Sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Thượng lầu Hạ hiên, hệ thống tượng gốm lưỡng long tranh châu cùng kho tàng nghệ thuật chạm khắc gỗ Nam Bộ bên trong chánh điện đã đưa ngôi đình trở thành điểm tựa văn hóa tinh thần không thể thay thế của người dân Cần Thơ.
Trên hành trình gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hiến dân tộc trong kỷ nguyên số, chuyên trang Cần Thơ NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa toàn diện, lưu trữ hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các di tích kiến trúc nghệ thuật, danh nhân và lễ hội cổ truyền vùng Tây Đô. Giữa nhịp sống đô thị hiện đại bên dòng sông Hậu hiền hòa, đình Bình Thủy Cần Thơ vẫn mãi sừng sững như một chứng nhân lịch sử uy nghiêm, nơi hội tụ hồn cốt văn hóa phương Nam và trao truyền đạo lý nhân nghĩa cho muôn thế hệ mai sau.
NSSC Cần Thơ
cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.
Bài liên quan
Chùa Ông Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc Quảng Triệu Hội Quán hơn thế kỷ bên bến Ninh Kiều
Chùa Ông Cần Thơ hay Quảng Triệu Hội Quán lưu giữ hơn 130 năm kiến trúc cổ truyền người Hoa bên bến Ninh Kiều. Khám phá chánh điện và phù điêu gốm sứ đặc sắc.
Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ - Biểu tượng khí tiết Rồng vàng đất Long Tuyền
Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ tại Bình Thủy tôn vinh bậc sĩ phu tài hoa vùng Nam Bộ. Khám phá kiến trúc đền thờ, khu mộ đá ong và di sản thi ca.
Nhà cổ Bình Thủy - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Đông Tây của gia tộc họ Dương
Nhà cổ Bình Thủy lưu giữ hơn 150 năm kiến trúc giao thoa Đông Tây của gia tộc họ Dương tại Cần Thơ. Cùng khám phá di tích nghệ thuật quốc gia đặc sắc này.



