Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ - Biểu tượng khí tiết Rồng vàng đất Long Tuyền
NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nằm nép mình bên rạch Bình Thủy hiền hòa trên trục đường mang tên nhà thơ Huỳnh Mẫn Đạt, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ mở ra không gian văn hiến trang nghiêm giữa lòng làng cổ Long Tuyền. Nơi đây gìn giữ mộ đá ong trăm năm của bậc danh sĩ Rồng vàng đất Đồng Nai cùng tấm lòng trung nghĩa, sắt son của bà Nguyễn Thị Tồn trong lịch sử phương Nam.
Lịch sử hình thành Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ
Quá trình hình thành và phát triển của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ trải dài hơn một thế kỷ rưỡi, khởi nguồn từ ngôi mộ đá giản dị của vị quan thanh liêm giữa lòng quê hương Bình Thủy đến quần thể di sản văn hóa bề thế của vùng đất Tây Đô ngày nay.
Cội nguồn làng cổ Long Tuyền và mộ cổ
Vùng đất Bình Thủy – Long Tuyền nằm ở phía tây bắc vùng đất Trấn Giang xưa vốn là một điểm tụ cư trù phú được khai mở từ thế kỷ XVIII dưới thời Tổng trấn Mạc Thiên Tích. Chính giữa không gian sông nước hiền hòa của thôn Bình Thủy, tổng Vĩnh Định, danh nhân Bùi Hữu Nghĩa (1807–1872, hiệu Nghi Chi) đã sinh ra trong một gia đình ngư dân nghèo giàu lòng nhân hậu. Sau hành trình làm quan giữ trọn tiết tháo thanh bạch và khí phách chống thực dân xâm lược, ông trở về quê nhà dạy học, bốc thuốc cứu người rồi qua đời vào ngày 21 tháng Giêng năm Nhâm Thân (1872).
Khi bậc đại khoa tạ thế, nhân dân và sĩ phu vùng Lục tỉnh đã an táng ông tại quê nhà thuộc làng cổ Long Tuyền, hợp táng bên cạnh phần mộ của người vợ hiền là bà Nguyễn Thị Tồn (mất năm 1868). Thuở ban đầu, khu mộ chỉ được đắp bằng đất đơn sơ cạnh ngôi từ đường nhỏ lợp lá do các học trò dựng lên. Đến năm 1899, sĩ phu cùng người dân Bình Thủy đã quyên góp công sức trùng tu ngôi mộ bằng chất liệu đá ong kiên cố, đặt nền móng cho quần thể di tích tưởng niệm tồn tại vượt thời gian.
Dấu mốc xếp hạng di tích quốc gia năm 1994
Trải qua hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc thế kỷ XX, khu mộ và đền thờ cụ Thủ khoa tại làng cổ Long Tuyền luôn được người dân Tây Đô che chở, gìn giữ như biểu tượng thiêng liêng của tinh thần yêu nước. Không gian di tích cùng với đình Bình Thủy Cần Thơ và nhà cổ Bình Thủy tạo nên cụm di sản cổ kính đặc trưng bên dòng sông Bình Thủy. Sau năm 1975, chính quyền địa phương đã nhiều lần tu bổ mái ngói, gia cố khuôn viên mộ phần và sưu tầm các di cảo thơ văn của cụ.
Ghi nhận những đóng góp kiệt xuất của danh nhân đối với nền văn học, sân khấu tuồng cổ và phong trào yêu nước Nam Bộ thế kỷ XIX, ngày 25 tháng 1 năm 1994, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 152-QĐ/BT công nhận khu mộ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Việc đón nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia đã khẳng định tầm vóc lịch sử của địa điểm này trong hệ thống di sản văn hiến toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Quy hoạch mở rộng không gian tưởng niệm năm 2014
Bước sang đầu thế kỷ XXI, trước nhu cầu tìm hiểu lịch sử và dâng hương tưởng niệm ngày càng lớn, khu mộ cũ có diện tích khiêm tốn không còn đáp ứng đủ không gian tổ chức lễ hội. Từ tâm nguyện tri ân bậc hiền tài của quê hương, năm 2010, Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ đã phê duyệt quy hoạch và khởi công dự án trùng tu, mở rộng toàn bộ khu di tích thành Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ xứng tầm vóc danh nhân.
Dự án kiến thiết hoàn thành và chính thức khánh thành vào dịp kỷ niệm 142 năm ngày mất của cụ (tháng Giêng năm Giáp Ngọ 2014). Sau khi hoàn thiện, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ sở hữu tổng diện tích gần 10.000 mét vuông, bao gồm hệ thống cổng tam quan, nhà bia, nhà thờ chính, nhà trưng bày, nhà hội trường tiếp khách, khu lăng mộ đá ong và khuôn viên cây xanh thoáng đãng bên dòng sông Bình Thủy.
| Giai đoạn lịch sử và mốc thời gian | Sự kiện hình thành và kiến thiết tại khu di tích | Ý nghĩa lịch sử và giá trị bảo tồn di sản |
|---|---|---|
| Năm 1868 và năm 1872 | An táng bà Nguyễn Thị Tồn (1868) và Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa (1872) tại làng cổ Long Tuyền | Khởi nguồn không gian tưởng niệm song táng biểu trưng cho đạo nghĩa vợ chồng và khí tiết sĩ phu |
| Năm 1899 | Sĩ phu và nhân dân Bình Thủy quyên góp xây dựng khu mộ đá ong kiên cố | Định hình diện mạo kiến trúc lăng mộ đá ong truyền thống Nam Bộ cuối thế kỷ XIX |
| Ngày 25 tháng 01 năm 1994 | Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia (Quyết định 152-QĐ/BT) | Xác lập cơ sở pháp lý bảo vệ nghiêm ngặt di tích lịch sử cấp quốc gia tại quận Bình Thủy |
| Giai đoạn 2010 – 2014 | Trùng tu, mở rộng thành Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ rộng gần 10.000 m² | Hoàn thiện quần thể kiến trúc truyền thống gồm cổng tam quan, nhà thờ chính, nhà trưng bày và sân lễ hội |
Kiến trúc truyền thống của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ
Điểm cuốn hút đặc biệt của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa quy hoạch trục thần đạo đăng đối, nghệ thuật kiến trúc đình đền truyền thống phương Nam và kỹ nghệ chạm khắc gỗ tinh xảo do các nghệ nhân tài hoa thực hiện.
Cổng tam quan uy nghi và phương đình bia đá
Mở đầu trục không gian kiến trúc của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ từ mặt tiền đường Huỳnh Mẫn Đạt là hệ thống cổng tam quan bề thế mang đậm phong cách kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Cổng gồm một lối đi chính lớn ở trung tâm và hai lối phụ đối xứng hai bên, phía trên thiết kế hai tầng mái chồng diêm lợp ngói ống tráng men lưu ly xanh biếc nổi bật giữa nền trời Tây Đô. Bốn đầu đao của mái cổng uốn cong thanh thoát vươn cao với hình tượng chim phượng và rồng chầu mặt nguyệt đắp nổi công phu, phía trước hai trụ cổng đặt cặp kỳ lân đá xanh nguyên khối uy nghiêm.
Bước qua cổng tam quan và khoảng sân gạch rộng rãi dùng làm nơi cử hành đại lễ, trục chính tâm dẫn thẳng tới ngôi nhà bia thiết kế theo kiểu phương đình bốn mái cổ kính. Bên trong phương đình đặt tấm bia lớn chế tác từ đá hoa cương nguyên khối chạm khắc hoa văn trang nhã, mặt bia khắc bài văn bia chữ quốc ngữ cô đọng cuộc đời, sự nghiệp khoa bảng và di sản văn chương của vị Thủ khoa đất Long Tuyền. Hai bên trục đường dẫn vào đền thờ là hồ sen, hồ súng cùng những hàng cây kiểng cổ được chăm sóc bởi bàn tay các nghệ nhân từ làng hoa kiểng Phó Thọ Bà Bộ Bình Thủy Cần Thơ.
Không gian nhà thờ chính và chạm khắc gỗ Huế
Tâm điểm kiến trúc của toàn bộ Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ là ngôi nhà thờ chính (đền tưởng niệm) tọa lạc uy nghi trên nền móng cao ráo ốp đá xanh có lan can chạm trổ hoa văn tứ quý bao quanh. Công trình có diện tích mặt bằng khoảng 450 mét vuông, được kiến tạo theo lối nhà rường cổ truyền ba gian hai chái kết hợp kỹ thuật trùng thiềm điệp ốc với hệ mái lợp ngói lưu ly màu xanh ngọc bích. Trên đỉnh bờ nóc của nhà thờ chính trang trí cụm gốm sứ lưỡng long chầu nhật và đôi cá chép hóa rồng, biểu trưng cho tinh thần vượt vũ môn đỗ đạt khoa bảng và phẩm cách cao quý của bậc hiền tài.

Bước vào nội thất nhà thờ chính, không gian thờ tự toát lên vẻ trang nghiêm với hệ thống hàng cột gỗ lim tròn sơn màu nâu đỏ đặt trên chân tảng đá xanh chạm cánh sen. Toàn bộ hệ vì kèo, cửa bức bàn cùng các bức hoành phi, câu đối và khám thờ trung tâm đều được các nghệ nhân mộc xứ Huế chạm lộng tinh xảo theo đề tài tứ linh (long, lân, quy, phượng) và tứ quý (mai, lan, cúc, trúc) rồi sơn son thếp vàng rực rỡ. Chính giữa điện thờ đặt pho tượng bán thân của Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa đúc bằng đồng nguyên khối thần thái cương nghị; phía trước là hương án gỗ quý, bộ lư đồng, hạc đồng chầu trên lưng quy và cặp trống sấm, chiêng đồng phục vụ các nghi lễ tế tự cổ truyền.
Khu mộ đá ong song táng nghĩa tình phu thê
Nằm ở khu vực yên tĩnh phía đông bắc bên cạnh nhà thờ chính là khu lăng mộ cổ — hạt nhân lịch sử nguyên gốc làm nên giá trị trường tồn của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ. Khu mộ được bao bọc bởi ngôi nhà che mộ hai tầng mái ngói xanh cùng hai trụ biểu lớn chạm búp sen vươn cao, phía trước dựng bức bình phong bằng đá chạm khắc nổi hình tượng long mã hà đồ, rồng chầu mặt nguyệt và chữ Thọ cách điệu. Bên trong khuôn viên lăng là hai ngôi mộ đá ong nằm song song cạnh nhau theo nguyên tắc phu thê song táng: ngôi mộ bên phải là nơi an nghỉ của cụ Thủ khoa, ngôi mộ bên trái là phần mộ của phu nhân bà Nguyễn Thị Tồn.

Cả hai ngôi mộ đá ong đều giữ nguyên cấu trúc mộ cổ Nam Bộ cuối thế kỷ XIX với hình khối chữ nhật giật cấp kiên cố, bề mặt đá ong nhuốm màu thời gian hơn một thế kỷ và phần bia mộ khắc chữ Hán ghi rõ danh vị cùng năm mất của hai ông bà. Bao quanh khu lăng mộ là bức tường gạch đỏ gắn hệ thống bia đá khắc những bài thơ Nôm nổi tiếng của cụ như Đùa bếp, Khuyên học trò, Bài phú bần sĩ cùng bài văn tế và đôi câu đối khóc vợ đầy xúc động mà cụ tự tay viết khi bà Nguyễn Thị Tồn qua đời.
Di sản văn hiến tại Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ
Bên cạnh kiến trúc đền mộ uy nghiêm, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ còn đóng vai trò là một bảo tàng chuyên đề lưu giữ hệ thống di sản văn chương, kịch nghệ và cuộc đời oanh liệt của bậc danh thần đất Tây Đô.
Chân dung Rồng vàng qua tư liệu nhà trưng bày
Nằm ở phía bên trái trục sân hành lễ là khu nhà trưng bày rộng rãi được thiết kế đồng bộ với kiến trúc tổng thể của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ. Không gian bên trong nhà trưng bày được tổ chức khoa học theo trình tự niên biểu cuộc đời danh nhân, giới thiệu hàng trăm hiện vật phục chế, bản chụp châu bản triều Nguyễn, bản đồ hành chính Lục tỉnh Nam Kỳ thế kỷ XIX và các tác phẩm nghiên cứu về thân thế cụ Thủ khoa. Qua hệ thống tư liệu trực quan, người xem hiểu rõ hành trình vượt khó của chàng thanh niên nghèo đất Bình Thủy đỗ Giải nguyên (Thủ khoa) kỳ thi Hương trường Gia Định vào năm Ất Mùi 1835 dưới triều vua Minh Mạng.
Tài năng thi phú xuất chúng và cốt cách thanh cao của ông sớm vang danh khắp miền Nam, được giới sĩ phu đương thời tôn vinh qua câu ca dao nổi tiếng mà danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt cùng người dân Nam Bộ truyền tụng: Đồng Nai có bốn Rồng vàng / Lộc họa, Lễ phú, Sang đàn, Nghĩa thi. Chính danh hiệu Rồng vàng đất Đồng Nai đã trở thành niềm tự hào lớn lao của văn học Cần Thơ, sánh vai cùng những bậc đại sĩ phu yêu nước đương thời như Cử nhân Phan Văn Trị, nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu và Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân.
- Thân thế và khoa bảng (1807 – 1835): Sinh tại thôn Bình Thủy (làng cổ Long Tuyền), đỗ Thủ khoa kỳ thi Hương trường Gia Định năm Ất Mùi 1835 và được nhân dân ngợi ca là Rồng vàng đất Đồng Nai về tài thơ Nôm ứng khẩu.
- Sự nghiệp làm quan thanh liêm (1836 – 1848): Từng giữ chức Tri phủ Phước Long (Biên Hòa) rồi Tri huyện Trà Vang (Trà Vinh), nổi tiếng là vị quan cương trực, một lòng bênh vực dân nghèo trước sự ức hiếp của cường hào ác bá.
- Kỳ tích nghĩa phụ và biên cương Vĩnh Thông (1848 – 1858): Gắn liền với hành trình vượt biển ra kinh đô Huế kêu oan cho chồng của bà Nguyễn Thị Tồn và mười năm trấn giữ đồn Vĩnh Thông (Châu Đốc) bảo vệ biên cương Tây Nam.
- Hoạt động yêu nước và văn chương cuối đời (1858 – 1872): Từ quan phản đối triều đình ký hòa ước nhượng đất, tham gia hội kín chống Pháp, sát cánh bằng ngòi bút trong cuộc bút chiến thơ văn yêu nước chống Pháp giữa Cử nhân Phan Văn Trị và Tôn Thọ Tường và để lại kịch bản tuồng cổ bất hủ.
Vụ án rạch Láng Thé và kiệt tác tuồng cổ
Một trong những điểm nhấn giàu cảm xúc nhất tại nhà trưng bày thuộc Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ là tổ hợp tranh nghệ thuật và tư liệu tái hiện vụ án oan rạch Láng Thé năm 1848 tại huyện Trà Vang. Khi bọn hào phú cậy thế quan trên chiếm đoạt nguồn lợi thủy sản trên rạch Láng Thé của dân nghèo Khmer và người Việt, Tri huyện Bùi Hữu Nghĩa đã dũng cảm xử cho dân thắng kiện, dẫn đến việc bị vu khống tội xúi giục dân làm loạn và khép án tử hình giải về Gia Định. Giữa cơn hoạn nạn thập tử nhất sinh, người vợ hiền bà Nguyễn Thị Tồn đã không quản thân gái dặm trường, một mình chèo ghe vượt biển ra tận kinh đô Phú Xuân (Huế), đánh trống Đăng Văn tại Tam Pháp Ty để dâng trạng kêu oan cho chồng.
Cảm phục trước tấm lòng tiết nghĩa hiếm có của người phụ nữ miền Nam, vua Tự Đức đã ban chiếu tha tội chết cho Bùi Hữu Nghĩa (đổi thành đi lính hiệu lực trấn giữ đồn Vĩnh Thông ở Châu Đốc) và ban tặng bà Nguyễn Thị Tồn tấm biển vàng bốn chữ Liệt phụ khả gia. Bên cạnh câu chuyện lịch sử xúc động ấy, nhà trưng bày còn tôn vinh vở tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên — kiệt tác kịch bản sân khấu hát bội gồm ba hồi do chính cụ Thủ khoa sáng tác bằng chữ Hán và chữ Nôm. Được đánh giá là một trong những tác phẩm tuồng cổ có kịch bản hoàn chỉnh sớm nhất Việt Nam và là tác phẩm đầu tiên của người Việt được dịch sang tiếng Pháp cuối thế kỷ XIX, vở tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên đã ca ngợi lòng nhân nghĩa, sự thủy chung và đả kích sâu cay thói tham nhũng của quan lại phong kiến.
Giá trị giáo dục của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ
Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi hiện hữu bên dòng sông Bình Thủy, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ không chỉ là một công trình kiến trúc tưởng niệm tĩnh lặng mà còn là tâm điểm sinh hoạt văn hóa, giáo dục đạo đức và truyền thống hiếu học sống động của vùng đất Tây Đô.
Không gian lễ giỗ truyền thống tháng Giêng hàng năm
Hằng năm, cứ vào hai ngày 20 và 21 tháng Giêng âm lịch, khuôn viên của Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ lại trở nên trang trọng trong không khí của lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa tại Bình Thủy Cần Thơ. Đây là sự kiện văn hóa truyền thống lớn đầu xuân của thành phố Cần Thơ, quy tụ đông đảo nhân sĩ trí thức, hậu duệ họ Bùi, học sinh và nhân dân khắp miền Tây về dâng hương tưởng nhớ vị quan thanh liêm cùng người vợ thảo hiền. Phần lễ được cử hành trang nghiêm tại nhà thờ chính và khu mộ đá ong theo đúng nghi thức cổ truyền Nam Bộ với lễ tế Tiên hiền, dâng hương, dâng phẩm vật cây trái miệt vườn và đọc văn tế ôn lại công đức tiền nhân.
Song hành cùng phần lễ trang nghiêm là phần hội mang đậm bản sắc văn hóa dân gian vùng sông nước diễn ra tại sân lễ hội. Các nghệ nhân đờn ca tài tử và nghệ sĩ nhà hát Tây Đô tổ chức biểu diễn trích đoạn vở tuồng Kim Thạch Kỳ Duyên, ngâm vịnh thơ văn yêu nước của cụ Thủ khoa, viết thư pháp chữ Việt và trưng bày mâm ngũ quả nghệ thuật. Sự hòa quyện giữa nghi lễ tri ân tiền nhân với không gian diễn xướng di sản đã biến khu tưởng niệm thành nhịp cầu kết nối quá khứ hào hùng với đời sống văn hóa đương đại.
Điểm tựa giáo dục đạo lý hiếu học đương đại
Trong đời sống giáo dục của thành phố Cần Thơ hiện nay, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ được xem là địa chỉ đỏ tiêu biểu để bồi dưỡng nhân cách, lòng yêu nước và ý chí vượt khó cho thế hệ trẻ. Ngôi trường trung học phổ thông mang tên Bùi Hữu Nghĩa trên địa bàn quận Bình Thủy cùng quỹ học bổng Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa thường xuyên tổ chức lễ báo công, trao thưởng cho học sinh giỏi ngay trước điện thờ của cụ. Những câu thơ tràn đầy khí phách trung nghĩa của bậc Rồng vàng đất Đồng Nai cùng tấm gương liêm khiết vẫn nguyên vẹn tính thời sự trong việc giáo dục đạo đức công vụ và lối sống thanh bạch.
Trong mạng lưới bảo tồn di sản văn hóa vùng đồng bằng sông Cửu Long, công tác gìn giữ nguyên trạng khu mộ đá ong, chăm sóc cảnh quan cây xanh và số hóa tư liệu tại nhà trưng bày luôn được thực hiện nghiêm ngặt. Đồng hành cùng sứ mệnh lan tỏa chiều sâu văn hiến bản địa, chuyên trang Cần Thơ NSSC liên tục cập nhật hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh nhân khoa bảng và không gian văn hóa đặc trưng của xứ Tây Đô. Giữa nhịp sống hiện đại bên dòng sông Hậu, Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ vẫn mãi là ngọn đuốc sáng ngời về tài hoa, đạo nghĩa và khí phách bất khuất của con người phương Nam.
NSSC Cần Thơ
cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.
Bài liên quan
Chùa Ông Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc Quảng Triệu Hội Quán hơn thế kỷ bên bến Ninh Kiều
Chùa Ông Cần Thơ hay Quảng Triệu Hội Quán lưu giữ hơn 130 năm kiến trúc cổ truyền người Hoa bên bến Ninh Kiều. Khám phá chánh điện và phù điêu gốm sứ đặc sắc.
Nhà cổ Bình Thủy - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Đông Tây của gia tộc họ Dương
Nhà cổ Bình Thủy lưu giữ hơn 150 năm kiến trúc giao thoa Đông Tây của gia tộc họ Dương tại Cần Thơ. Cùng khám phá di tích nghệ thuật quốc gia đặc sắc này.
Bến Ninh Kiều - Biểu tượng văn hóa giao hòa lịch sử bên ngã ba sông Hậu
Bến Ninh Kiều tỏa sáng bên ngã ba sông Hậu và sông Cần Thơ với bề dày lịch sử từ thời Cầm Thi giang. Cùng khám phá kiến trúc và di sản văn hóa xứ Tây Đô.



