Bỏ qua đến nội dung

Nhà cổ Bình Thủy - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Đông Tây của gia tộc họ Dương

Tọa lạc bên dòng sông Bình Thủy hiền hòa giữa vùng đất Long Tuyền giàu truyền thống văn hiến, nhà cổ Bình Thủy được mệnh danh là một trong những dinh thự cổ đẹp và nguyên vẹn bậc nhất đồng bằng sông Cửu Long. Công trình kết tinh nghệ thuật tạo hình biệt thự Pháp đầu thế kỷ hai mươi với cấu trúc nhà rường thờ tự truyền thống phương Đông.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Mặt tiền kiến trúc giao thoa Đông Tây của nhà cổ Bình Thủy tại Cần Thơ

Bước qua cổng tam quan cổ kính trên con đường mang tên vị Thủ khoa đất Long Tuyền rợp bóng cây xanh, du khách như lạc vào không gian hoài niệm của nhà cổ Bình Thủy với cầu thang hình cánh cung uyển chuyển và những bức phù điêu đắp nổi tinh xảo. Được khởi dựng từ năm 1870 bởi gia tộc họ Dương và hoàn thiện dưới bàn tay điền chủ Dương Chấn Kỷ, ngôi phủ thờ này là bảo tàng sống động về mỹ thuật Nam Bộ.

Lịch sử hình thành nhà cổ Bình Thủy và gia tộc họ Dương

Lịch sử hơn một thế kỷ rưỡi của nhà cổ Bình Thủy gắn liền mật thiết với quá trình định cư, khẩn hoang lập nghiệp và phát triển văn hóa của gia tộc họ Dương trên vùng đất Long Tuyền – Bình Thủy trù phú từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX.

Khởi nguồn phủ thờ tổ tiên năm 1870 đất Long Tuyền

Theo gia phả lưu giữ qua nhiều thế hệ, thủy tổ của gia tộc họ Dương đặt chân đến khai mở vùng đất phía tây bắc vùng đất Trấn Giang xưa từ cuối thế kỷ XVIII. Nhờ đất đai phù sa màu mỡ được bồi đắp bởi nhánh sông Bình Thủy đổ ra sông Hậu cùng sự cần cù lao động, dòng họ nhanh chóng gây dựng được cơ nghiệp điền sản trù phú tại làng cổ Long Tuyền, nơi hội tụ những di sản tâm linh và văn hiến tiêu biểu của Tây Đô như đình Bình Thủy Cần Thơ và nơi an nghỉ của danh nhân Bùi Hữu Nghĩa.

Vào năm 1870, hậu duệ đời thứ ba của dòng họ là ông Dương Văn Vị đã cho khởi dựng ngôi nhà ban đầu bằng chất liệu gỗ quý lợp ngói âm dương truyền thống trên khuôn viên đất rộng gần sáu nghìn mét vuông. Mục đích cốt lõi của công trình thuở ban đầu là làm phủ thờ tổ tiên của gia tộc họ Dương, đồng thời là không gian sum họp con cháu vào những dịp lễ giỗ và Tết cổ truyền theo đúng đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân Nam Bộ.

Cuộc đại trùng tu của điền chủ Dương Chấn Kỷ

Bước sang đầu thế kỷ XX, khi làn sóng giao lưu văn hóa và kiến trúc phương Tây lan tỏa mạnh mẽ tại các đô thị lục tỉnh Nam Kỳ, người con trai út của ông Dương Văn Vị là ông Dương Chấn Kỷ (hậu duệ đời thứ tư) — một thương gia kiêm điền chủ giàu có và có gu thẩm mỹ tân tiến — đã quyết định thực hiện cuộc đại trùng tu ngôi phủ thờ của dòng họ. Công trình xây dựng mới được khởi công vào năm 1904 với sự tham gia của những hiệp thợ mộc, thợ nề và nghệ nhân chạm khắc tài hoa bậc nhất miền Nam thời bấy giờ.

Quá trình kiến thiết kéo dài liên tục suốt bảy năm ròng rã và chính thức hoàn thiện diện mạo tổng thể như ngày nay vào năm 1911. Điểm đặc biệt trong tư duy kiến trúc của ông Dương Chấn Kỷ là sự kết hợp táo bạo nhưng vô cùng hài hòa giữa nghệ thuật trang trí Tân nghệ thuật (Art Nouveau) của Pháp ở phần ngoại thất với cấu trúc nhà năm gian hai mái cổ truyền ở phần nội thất, định hình nên kiệt tác nhà cổ Bình Thủy trường tồn vượt thời gian.

Giai thoại phong thủy và truyền thống hiếu học gia phong

Trong kho tàng truyện kể dân gian Nam Bộ được các học giả như nhà văn Sơn Nam nhắc đến khi viết về tầng lớp điền chủ miền Tây, quá trình xây dựng nhà cổ Bình Thủy còn gắn liền với giai thoại thú vị về thầy địa lý người Hoa tên Ba Nghĩa (tục gọi là thầy Lỗ Ban). Tương truyền, trong thời gian thiết kế ngôi nhà cho ông Dương Chấn Kỷ, vị thầy phong thủy đã bố trí thế đất và hướng nhà quay theo trục Đông – Tây đón sinh khí từ dòng sông Bình Thủy, giúp gia đạo hưng thịnh, mùa màng bội thu suốt nhiều thập niên.

Tuy nhiên, giá trị bền vững nhất giúp gia tộc họ Dương gìn giữ nguyên vẹn cơ ngơi qua bảy thế hệ chính là nề nếp gia phong trọng lễ nghĩa và hiếu học. Tọa lạc ngay trên trục đường dẫn về Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ, các thế hệ hậu duệ trong gia đình luôn lấy tấm gương chính trực và tài học của bậc tiền nhân cùng không khí văn hóa của lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa tại Bình Thủy Cần Thơ làm kim chỉ nam rèn đức luyện tài, đồng lòng bảo vệ di sản của tổ tiên qua những biến thiên lịch sử.

Hạng mục khảo cứuThông tin lịch sử và kiến trúc tại nhà cổ Bình ThủyGiá trị văn hóa và mỹ thuật tiêu biểu
Niên đại khởi dựngNăm 1870 (ông Dương Văn Vị dựng nhà gỗ thờ tổ tiên)Khởi nguồn không gian phủ thờ truyền thống của gia tộc họ Dương
Niên đại đại trùng tuGiai đoạn 1904 – 1911 (do điền chủ Dương Chấn Kỷ kiến thiết)Định hình phong cách kiến trúc Đông Tây giao thoa độc bản
Cấu trúc mặt bằngKiểu nhà năm gian hai mái truyền thống Nam Bộ trên nền cao 1 mTối ưu đối lưu không khí nhiệt đới và phân định rõ không gian lễ nghi
Kỹ thuật nền móngGia cố lớp lót muối hột dưới nền dày 10 cm dưới gạch bông PhápBí quyết dân gian chống ẩm mốc, mối mọt và điều hòa nhiệt độ tự nhiên
Danh hiệu di sảnDi tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (Tháng 03/2009)Biểu tượng di sản kiến trúc nhà cổ và phim trường điện ảnh nổi tiếng

Nghệ thuật kiến trúc Đông Tây độc bản tại nhà cổ Bình Thủy

Khác biệt với những ngôi nhà rường thuần Việt vùng Bắc Bộ hay miền Trung, nhà cổ Bình Thủy là minh chứng xuất sắc cho xu hướng kiến trúc Đông Tây giao thoa đầu thế kỷ XX: nhìn từ bên ngoài mang dáng dấp một biệt thự cổ điển Pháp lịch lãm, nhưng bước vào bên trong lại thấm đượm hồn cốt văn hóa thờ tự phương Đông.

Mặt tiền biệt thự Pháp và cầu thang hình cánh cung

Ấn tượng thị giác đầu tiên khi chiêm ngưỡng nhà cổ Bình Thủy là hệ thống cổng rào kiên cố kết hợp hai lớp cổng: cổng chính xây theo phong cách phương Tây với khung sắt đúc hoa văn uốn lượn và cổng phụ kiến tạo theo lối tam quan kiến trúc Á Đông có mái ngói lưu ly xanh biếc gắn hình lưỡng long tranh châu, kỳ lân, cá chép hóa rồng bằng gốm men màu. Sự chuyển tiếp không gian ngay từ cổng vào đã báo hiệu cuộc đối thoại mỹ thuật đầy tinh tế giữa hai nền văn hóa.

Tại mặt tiền nhà chính, phong cách kiến trúc Đông Tây thể hiện rực rỡ qua bốn cây cột trụ tròn lớn đỡ phần hiên trước cùng hệ thống vòm cửa cong chạm đắp phù điêu hoa lá, dây nho, hoa hồng, chim muông và sóc theo trường phái Art Nouveau châu Âu. Điểm nhấn duyên dáng nhất nối kết khoảng sân gạch rộng rãi với tiền sảnh chính là đôi cầu thang hình cánh cung gồm bốn lối bậc tam cấp lát đá xanh uốn lượn đối xứng hai bên, phía trước đặt hai cây đèn gang đúc cổ điển của Pháp, tạo nên vẻ đẹp uy nghi mà thanh thoát cho toàn bộ mặt đứng công trình.

Mặt tiền kiến trúc Pháp và cầu thang cánh cung tại nhà cổ Bình Thủy
Mặt tiền kiến trúc Pháp và cầu thang cánh cung tại nhà cổ Bình Thủy

Nội thất nhà năm gian hai mái và kỹ nghệ mộc

Bước qua ngưỡng cửa mặt tiền mang dáng dấp châu Âu, không gian nội thất của nhà cổ Bình Thủy mở ra một thế giới hoàn toàn thuần Việt với kết cấu nhà năm gian hai mái (kiểu điệp ốc nhà rường Nam Bộ) được chia thành ba nếp nhà nối tiếp nhau gồm nhà trước (tiền đường), nhà giữa (chính đường) và nhà sau (hậu đường). Nếp nhà trước năm gian rộng rãi dùng làm nơi tiếp khách trang trọng; nếp nhà giữa đặt bàn thờ tổ tiên ở ba gian trung tâm và bố trí buồng nghỉ ở hai gian bên; nếp nhà sau phục vụ sinh hoạt gia đình.

Toàn bộ hệ thống khung sườn chịu lực gồm mười sáu cây cột cái và cột quân cao từ bốn đến sáu mét đều được chế tác từ gỗ lim và gỗ căm xe nguyên khối đen bóng, liên kết hoàn toàn bằng hệ thống mộng chốt gỗ chính xác tuyệt đối mà không dùng đinh sắt. Đặc biệt, bức vách ngăn dạng bao lam và hệ thống cửa võng nối giữa nhà trước và gian thờ tự được các nghệ nhân mộc chạm lộng tinh xảo với các đề tài truyền thống như tứ linh (long, lân, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), hoa mẫu đơn và chim trĩ, sơn son thếp vàng lộng lẫy dưới ánh sáng tự nhiên tràn qua giếng trời.

Bí quyết lót muối hột dưới nền chống ẩm truyền thống

Một trong những thành tựu kỹ thuật xây dựng dân gian đáng kinh ngạc giúp nhà cổ Bình Thủy đứng vững hơn một thế kỷ giữa vùng đất trũng nhiều sông rạch của đồng bằng sông Cửu Long chính là phương pháp xử lý nền móng. Toàn bộ nền nhà được tôn cao hơn mặt sân đúng một mét bằng hệ thống đá xanh nguyên khối xẻ vuông vức vận chuyển từ vùng núi phía đông về ghép khít mạch, vừa ngăn chặn triều cường vừa tạo thế cao ráo, bề thế.

Độc đáo hơn cả, trước khi lát lớp gạch bông hoa văn đa sắc được ông Dương Chấn Kỷ đặt mua và vận chuyển bằng tàu biển trực tiếp từ Pháp sang, các người thợ xưa đã áp dụng kỹ thuật lót muối hột dưới nền với độ dày khoảng mười xăng-ti-mét trải đều khắp toàn bộ diện tích mặt bằng nhà chính. Theo tri thức dân gian Nam Bộ, lớp muối biển tự nhiên nằm kín dưới lớp gạch lát có tác dụng hút ẩm, ngăn hơi nước từ lòng đất bốc lên làm mục chân cột gỗ, đồng thời xua đuổi triệt để mối mọt, kiến và côn trùng xâm nhập. Nhờ giải pháp lót muối hột dưới nền kết hợp hệ thống cửa thông gió cao thoáng, không gian bên trong ngôi nhà luôn mát mẻ vào mùa nắng và ấm áp, khô ráo vào mùa mưa lũ.

Kho tàng cổ vật và không gian sinh thái nhà cổ Bình Thủy

Không chỉ là một công trình kiến trúc đặc sắc, nhà cổ Bình Thủy còn được giới nghiên cứu văn hóa đánh giá như một bảo tàng tư nhân quý giá lưu giữ hàng trăm hiện vật cổ ngoạn cùng khuôn viên vườn hoa kiểng Nam Bộ thanh tao.

Bộ sưu tập đồ gỗ cẩn ốc và gốm sứ quý hiếm

Trải qua hơn một trăm năm mươi năm từ thời khởi dựng năm 1870, các thế hệ hậu duệ của gia tộc họ Dương vẫn bảo quản nguyên vẹn hệ thống nội thất và cổ vật quý hiếm bài trí đăng đối trong gian khách đường của nhà cổ Bình Thủy. Nổi bật ngay gian chính giữa là bộ trường kỷ và bàn ghế gỗ gụ có mặt bàn ghép đá cẩm thạch vân mây tự nhiên từ vùng Đại Lý (Vân Nam), khung gỗ chạm khắc hoa văn trái đào, cành trúc và cẩn ốc xà cừ óng ánh bảy màu theo phong cách mỹ thuật cổ truyền mà học giả Vương Hồng Sển từng say mê khảo cứu.

Xung quanh phòng khách và gian thờ tự còn trưng bày bộ salon kiểu Pháp đời vua Louis XV bọc nệm sang trọng, cặp đèn chùm cổ điển châu Âu, bộ chén đĩa sứ Minh – Thanh có niên đại hàng trăm năm, cặp lục bình gốm men xanh ngọc cao hơn một mét cùng chiếc bồn rửa mặt bằng sứ trắng đặt trên giá gỗ tiện thủ công từ cuối thế kỷ XIX. Sự hiện diện song hành của bàn thờ gia tiên chạm rồng phượng phương Đông với bộ bàn ghế Louis và đèn chùm phương Tây trong cùng một gian phòng càng làm nổi bật tinh thần cởi mở, dung hợp văn hóa của tầng lớp trí thức, điền chủ Tây Đô xưa.

Không gian nội thất gỗ quý và bao lam chạm khắc tại nhà cổ Bình Thủy
Không gian nội thất gỗ quý và bao lam chạm khắc tại nhà cổ Bình Thủy

Vườn lan Kim Điệp và cây xương rồng hơn bốn mươi năm

Bao bọc lấy khối kiến trúc cổ kính của nhà cổ Bình Thủy là không gian sinh thái miệt vườn xanh mát mang đậm cốt cách tao nhã của thú chơi hoa kiểng đất Bình Thủy. Sinh thời, hậu duệ đời thứ năm của dòng họ là ông Dương Văn Ngôn có niềm đam mê sâu sắc với nghệ thuật sưu tầm phong lan và cây thế, gắn liền với truyền thống nghề trồng hoa lâu đời của làng hoa kiểng Phó Thọ Bà Bộ Bình Thủy Cần Thơ nằm không xa khuôn viên phủ thờ.

Ông đã dày công quy hoạch khu vườn lan Kim Điệp quy tụ hàng trăm giò lan quý hiếm thuộc nhiều giống bản địa và nhập nội, kết hợp cùng các chậu bonsai mai chiếu thủy, nguyệt quế, hòn non bộ và đặc biệt là cây xương rồng Kim Lăng Trụ có nguồn gốc từ Mexico cao khoảng mười mét với tuổi đời hơn bốn mươi năm vươn thẳng lên bầu trời bên hiên nhà. Chính nhờ vẻ đẹp rực rỡ của khu vườn lan Kim Điệp mỗi độ xuân về mà người dân địa phương còn trìu mến gọi ngôi dinh thự cổ này bằng cái tên thứ hai là Vườn lan Bình Thủy.

Giá trị di sản văn hóa và điện ảnh của nhà cổ Bình Thủy

Hội tụ trọn vẹn những giá trị lịch sử, kiến trúc, mỹ thuật và cảnh quan sinh thái, nhà cổ Bình Thủy đã khẳng định vị thế là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu nhất của thành phố Cần Thơ và toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

Ghi nhận những giá trị nguyên bản và độc đáo của công trình trong kho tàng kiến trúc dân dụng Việt Nam, ngày 26 tháng 3 năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành Quyết định công nhận nhà cổ Bình Thủy (Phủ thờ họ Dương) là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Danh hiệu cao quý này đã đặt ngôi nhà cổ vào mạng lưới các di sản văn hóa trọng điểm của quận Bình Thủy, hòa nhịp cùng đời sống tín ngưỡng dân gian sôi động của lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy Cần Thơ.

Việc xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia không chỉ tôn vinh tài năng sáng tạo của các nghệ nhân mộc, nề Việt Nam đầu thế kỷ XX mà còn tạo hành lang pháp lý vững chắc để cơ quan quản lý di sản phối hợp cùng gia tộc họ Dương thực hiện công tác trùng tu khoa học, bảo vệ từng viên gạch bông Pháp, từng bức phù điêu mặt tiền và hệ khung gỗ nhà năm gian hai mái trước tác động của thời gian.

Phim trường kinh điển và bảo tồn di sản sống Tây Đô

Nhờ giữ được vẻ đẹp cổ kính, sang trọng và không gian sinh hoạt truyền thống nguyên vẹn, nhà cổ Bình Thủy từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ thuật thứ bảy, được lựa chọn làm bối cảnh chính cho hàng chục bộ phim điện ảnh và truyền hình nổi tiếng trong nước cũng như quốc tế. Tiêu biểu nhất là bộ phim điện ảnh Pháp Người tình (L'Amant, sản xuất năm 1992) của đạo diễn lừng danh Jean-Jacques Annaud chuyển thể từ tiểu thuyết tự truyện của nhà văn Marguerite Duras, cùng các bộ phim kinh điển của điện ảnh Việt Nam như Người đẹp Tây Đô, Những nẻo đường phù sa, Nợ đời, Chân trời nơi ấy hay Công tử Bạc Liêu.

Trong bức tranh tổng thể các điểm đến văn hóa của thành phố bên cạnh bến Ninh Kiều, chợ nổi Cái Răng và các làng nghề cổ truyền như làng bánh tráng Thuận Hưng, ngôi nhà cổ đóng vai trò là một di sản sống nơi các thế hệ hậu duệ vẫn trực tiếp sinh sống, hương khói thờ phụng tổ tiên mỗi ngày. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến miền Tây Nam Bộ, chuyên trang Cần Thơ NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, kiến trúc và giá trị nhân văn của các di tích trên địa bàn. Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi trầm mặc bên dòng sông Bình Thủy, nhà cổ Bình Thủy vẫn mãi tỏa sáng như một viên ngọc quý của nghệ thuật kiến trúc phương Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất