Bỏ qua đến nội dung

Làng bánh tráng Thuận Hưng - Di sản trăm năm đỏ lửa bên dòng sông Hậu

Nằm yên bình bên bờ kênh Thốt Nốt, làng bánh tráng Thuận Hưng từ lâu đã trở thành niềm tự hào của văn hóa xứ Tây Đô với bề dày lịch sử hơn hai thế kỷ, nơi những bếp lò đượm khói ngày đêm tạo nên chiếc bánh tráng mỏng mịn, dẻo dai và thơm nồng hương lúa đồng bằng sông Cửu Long.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 10 phút đọc

Những phên bánh tráng phơi dọc bờ sông tại làng bánh tráng Thuận Hưng

Vùng đất Thốt Nốt được thiên nhiên ưu đãi nguồn nước ngọt lành và những cánh đồng lúa trĩu hạt phù sa màu mỡ. Chính trên mảnh đất trù phú này, làng bánh tráng Thuận Hưng đã hình thành, gìn giữ qua bao thế hệ để trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lưu giữ ký ức lao động sáng tạo của tiền nhân.

Men theo con đường đan uốn lượn dọc kênh Thốt Nốt, bất kỳ ai ghé thăm nơi đây cũng đều ngỡ ngàng trước khung cảnh rực rỡ của hàng ngàn phên bánh tráng phơi mình đón nắng mai. Mùi thơm ngạt ngào của bột gạo mới xay quyện trong làn khói bếp bảng lảng tạo nên bầu không khí lao động nhộn nhịp, ấm áp tình làng nghĩa xóm của một vùng đất di sản trăm năm.

Lịch sử hai thế kỷ hình thành làng bánh tráng Thuận Hưng

Dòng chảy lịch sử của làng nghề gắn liền với công cuộc khai phá và lập nghiệp của tiền nhân trên dải đất phù sa màu mỡ Tây sông Hậu từ thế kỷ XIX. Trải qua bao biến thiên lịch sử, làng nghề vẫn giữ trọn ngọn lửa truyền thống và không ngừng lan tỏa hương vị ngọt ngào của hạt gạo quê hương.

Ký ức khai hoang và thuở đầu lập nghiệp

Vào khoảng đầu thế kỷ XIX, khi vùng đất Thuận Hưng còn hoang sơ rậm rạp, những lưu dân từ miền Trung và miền Đông Nam Bộ đã xuôi thuyền đến đây dựng chòi, khai khẩn ruộng đồng. Nhận thấy nguồn gạo nếp nơi đây dẻo thơm đặc biệt, một số gia đình đã bắt đầu dựng lò tráng bánh thủ công để phục vụ bữa ăn gia đình và cúng tế tổ tiên vào dịp lễ Tết. Chiếc bánh tráng mỏng manh nhưng dẻo dai, dễ bảo quản trong các chuyến đi rừng, đi biển đã nhanh chóng trở thành thực phẩm thiết yếu của người dân mở cõi. Nhờ kỹ thuật chế biến khéo léo và nguồn nguyên liệu thượng hạng, danh tiếng của những mẻ bánh tráng nơi đây dần lan rộng, thu hút ghe thuyền từ khắp các tỉnh Nam Kỳ lục tỉnh tấp nập về bến thu mua.

Vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể

Bước qua thăng trầm thời gian và sự cạnh tranh khốc liệt của công nghệ sản xuất hiện đại, các hộ làm nghề tại Thuận Hưng vẫn kiên định lưu giữ phương pháp tráng bánh thủ công truyền thống. Năm 2023, nghề làm bánh tráng Thuận Hưng đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này là phần thưởng xứng đáng cho tâm huyết của hàng trăm gia đình nghệ nhân đã bền bỉ giữ lửa nghề suốt hai thế kỷ qua, đồng thời mở ra vận hội mới cho việc gắn kết bảo tồn di sản với phát triển du lịch sinh thái sông nước.

Nghệ nhân mặc áo bà ba khéo léo tráng từng mẻ bánh
Nghệ nhân mặc áo bà ba khéo léo tráng từng mẻ bánh

Tinh hoa nguyên liệu hạt gạo của làng bánh tráng Thuận Hưng

Chất lượng trứ danh của bánh tráng bắt nguồn từ nguồn nguyên liệu hạt gạo thuần khiết kết hợp với kinh nghiệm pha trộn bột nước vô cùng công phu của nghệ nhân bản địa. Mỗi công đoạn tuyển chọn và xử lý nguyên liệu đều tuân theo những chuẩn mực khắt khe được đúc kết qua nhiều thế hệ.

Tiêu chuẩn tuyển chọn hạt gạo nàng thơm

Để làm nên chiếc bánh đạt độ dẻo mềm hoàn hảo, người thợ làng nghề không bao giờ dùng gạo vụ mới còn ướt dẻo hay gạo dẻo thơm chứa quá nhiều tinh bột ướt vì sẽ khiến bánh bị dính phên và chảy nhão khi phơi nắng. Loại gạo lý tưởng nhất là giống lúa mùa gạo khô cơm được thu hoạch từ vụ trước và ủ kho đủ độ ráo. Hạt gạo phải trắng trong, đều hạt, không bị ẩm mốc hay lẫn tạp chất. Nhờ việc lựa chọn nguồn gạo khô đạt chuẩn, bột bánh sau khi chín mới đạt được độ dai giòn tự nhiên mà không cần bất kỳ chất phụ gia làm dai nhân tạo nào.

Bí quyết ngâm ủ và xay bột nước truyền thống

Gạo sau khi sàng sảy kỹ lưỡng được đem ngâm trong nước ngọt thanh mát từ dòng sông Hậu qua nhiều giờ đồng hồ để hạt gạo no nước và mềm xốp. Nghệ nhân dùng cối đá xay nhuyễn gạo cùng nước thành dòng bột sữa sánh mịn, trắng muốt. Bột xay xong phải được bồng trong túi vải lọc để ráo bớt nước chua rồi mới hòa trộn lại theo tỷ lệ nước chuẩn xác. Tùy thuộc vào từng dòng sản phẩm như bánh mặn, bánh nem hay bánh ngọt, người thợ sẽ gia giảm thêm chút muối hột tinh khiết, đường cát hay nước cốt dừa nạo tươi nguyên để tạo nên những cung bậc hương vị đặc trưng riêng biệt.

Dòng sản phẩm bánhThành phần tự nhiên chủ đạoĐặc tính cảm quan và ứng dụng
Bánh tráng nemGạo mùa thuần túy, nước giếng trong vắtMỏng tang, dẻo dai tự nhiên, dùng cuốn chả giò chiên giòn
Bánh tráng mặnBột gạo pha muối hột biển thanh taoDẻo thơm mặn mà, giữ được lâu ngày mà không bị mốc
Bánh tráng ngọtBột gạo phối trộn đường cát thanh ngọtVị ngọt dịu nhẹ, dùng nướng phồng ăn chơi trong dịp lễ hội
Bánh tráng dừa mèBột gạo hòa nước cốt dừa béo ngậy và hạt mèDày dặn, béo ngậy, dậy mùi thơm nức mũi khi nướng than hồng

Kỹ nghệ chế tác độc đáo tại làng bánh tráng Thuận Hưng

Quy trình tráng bánh thủ công là sự phối hợp nhịp nhàng giữa bàn tay người thợ tráng bánh và người trải bánh phơi nắng. Đây là một vũ điệu lao động đầy tính nghệ thuật, đòi hỏi sự tập trung cao độ và phản xạ chuẩn xác của người làm nghề.

Đôi tay tráng bánh thoăn thoắt trên nồi hơi

Lò tráng bánh được đắp bằng đất sét hoặc gạch nung kiên cố, bên trên đặt một chảo nước sôi sùng sục được che kín bằng mảnh vải màng căng tròn như mặt trống. Người thợ cả ngồi bên miệng lò rực hồng than củi, một tay cầm vá múc bột láng đều lên mặt vải theo chuyển động tròn xoáy ốc thoăn thoắt, tay kia nhanh chóng đậy nắp vung đan bằng tre nứa lại. Hơi nước sôi bốc lên ngùn ngụt làm chín lớp bột mỏng chỉ trong vòng vài giây ngắn ngủi. Ngay khi mở nắp vung, người thợ dùng thanh nẹp tre dẹp luồn nhẹ dưới mép bánh, khéo léo nhấc bổng chiếc bánh nóng hổi, mềm mại đặt lên ống lăn tròn để chuyển sang vỉ tre phơi.

Nghệ thuật phơi bánh và gỡ vỉ tre đón nắng

Công đoạn phơi bánh trên các vỉ phên đan bằng nan tre hay lá dừa nước đòi hỏi người thợ phụ phải thật nhẹ nhàng, tinh tế. Chiếc bánh ướt được trải phẳng phiu lên phên tre sao cho không bị rách mép hay nhăn nhúm bề mặt. Phên bánh sau đó được mang ra dựng trên các giàn tre cao ráo dọc theo bờ kênh hoặc sân vườn để đón gió và ánh nắng tự nhiên. Thời gian phơi bánh phụ thuộc hoàn toàn vào cường độ nắng trời, thường chỉ từ ba mươi phút đến một giờ đồng hồ. Nếu phơi quá lâu bánh sẽ bị giòn gãy, còn phơi chưa tới thì bánh dễ bị ẩm ỉu. Khi bánh vừa ráo mặt, người thợ đem phên vào chỗ mát để bánh hồi ẩm rồi dùng tay gỡ nhẹ từng chiếc bánh tròn trịa xếp thành từng chục ngay ngắn.

Những phên bánh tráng tròn đều phơi nghiêng trên giàn tre
Những phên bánh tráng tròn đều phơi nghiêng trên giàn tre

Giá trị đời sống và di sản của làng bánh tráng Thuận Hưng

Không chỉ là nguồn thu nhập chính nuôi sống bao thế hệ người dân, chiếc bánh tráng Thuận Hưng còn là sứ giả ẩm thực mang đậm dấu ấn hào sảng, bình dị của con người phương Nam.

Nét văn hóa ẩm thực bình dị của Nam Bộ

Trong đời sống thường nhật cũng như những dịp sum họp gia đình, chiếc bánh tráng luôn hiện diện thân thương trong mọi bữa cơm của người Nam Bộ. Từ món cá lóc nướng trui cuộn rau thơm chấm mắm nêm đậm đà đến những cuốn chả giò vàng ruộm trên mâm cỗ cúng gia tiên, chiếc bánh tráng mỏng manh luôn giữ vai trò kết nối hài hòa mọi phong vị ẩm thực sông nước. Sự giản dị, mộc mạc nhưng đậm đà tình nghĩa của chiếc bánh chính là hình ảnh phản chiếu tâm hồn chân chất, trọng tình trọng nghĩa của người dân vùng đất Tây Đô.

Nỗ lực truyền nghề cho thế hệ trẻ Thốt Nốt

Trước những chuyển biến của đời sống kinh tế hiện đại, việc bảo tồn và duy trì không gian văn hóa làng nghề đang nhận được sự quan tâm sâu sắc của chính quyền và cộng đồng địa phương. Các nghệ nhân lớn tuổi vẫn kiên trì truyền dạy từng thao tác cầm vá, trải bột cho con cháu trong gia đình, gìn giữ ngọn lửa nghề không bị mai một. Đồng thời, mô hình trải nghiệm du lịch cộng đồng tại làng nghề được hình thành, tạo điều kiện cho du khách gần xa được tận tay tráng bánh, cảm nhận hơi nóng ấm áp của bếp lửa và lắng nghe những câu hò điệu lý thâm trầm của người xưa.

Tại hệ thống cổng thông tin di sản Cần Thơ NSSC, những câu chuyện về các làng nghề cổ truyền luôn được ghi chép và lưu trữ tỉ mỉ. Du khách xuôi dòng thưởng ngoạn cảnh sắc thơ mộng tại bến Ninh Kiều hay khám phá nhịp sống thương hồ rộn rã ở chợ nổi Cái Răng đều tìm thấy niềm cảm hứng bất tận từ văn hóa bản địa. Miền ký ức ấy gợi nhớ về vùng đất Trấn Giang xưa, nơi danh sĩ Bùi Hữu Nghĩa và chí sĩ yêu nước Phan Văn Trị từng để lại những áng văn thơ kiên trung bất khuất. Bên cạnh nghề bánh tráng, vùng đất Thốt Nốt còn nức tiếng với làng nghề đan lưới Thơm Rơm Thốt Nốt Cần Thơ dẻo dai mùa nước nổi. Hằng năm, tại lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ, những phên bánh tráng dẻo thơm vẫn kiêu hãnh tỏa sáng, khẳng định vị thế vững chắc của hạt gạo quê hương trong lòng bạn bè muôn phương.

Hơn hai trăm năm đượm khói bếp lò, làng bánh tráng Thuận Hưng vẫn bền bỉ tỏa hương dọc dòng kênh hiền hòa, chở che bao giá trị văn hóa tinh thần thiêng liêng của cư dân đất Tây Đô. Việc trân trọng, gìn giữ và quảng bá di sản của làng bánh tráng Thuận Hưng chính là sự tri ân sâu sắc đối với mồ hôi, công sức của những bàn tay tài hoa đã làm rạng danh hạt gạo quê hương trên bản đồ ẩm thực dân tộc.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất