Bỏ qua đến nội dung

Bến Ninh Kiều - Biểu tượng văn hóa giao hòa lịch sử bên ngã ba sông Hậu

Trải dài dọc theo bờ hữu ngạn sông Hậu ngay tại điểm hợp lưu chiến lược của thủ phủ miền Tây, bến Ninh Kiều từ lâu đã đi vào thi ca và tâm thức người Việt như một biểu tượng văn hiến đặc trưng của vùng đất Tây Đô. Không gian văn hóa lịch sử này kết nối hài hòa ký ức thương cảng cổ xưa với diện mạo đô thị sông nước hiện đại.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh bến Ninh Kiều và cầu đi bộ bên ngã ba sông Hậu Cần Thơ

Đứng từ khuôn viên rợp bóng cây xanh của bến Ninh Kiều phóng tầm mắt ra khoảng không gian mênh mông nơi ngã ba sông Hậu, người thưởng lãm dễ dàng cảm nhận trọn vẹn làn gió mát lành thổi về từ miền châu thổ Cửu Long. Trải qua hơn hai thế kỷ chuyển mình từ Bến Hàng Dương mộc mạc đến quần thể công viên, tượng đài và cầu đi bộ Ninh Kiều rực rỡ, địa danh này luôn giữ vị trí trái tim văn hóa của thành phố.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử hình thành bến Ninh Kiều

Lịch sử hình thành bến Ninh Kiều song hành chặt chẽ với tiến trình khai phá, lập đồn dinh và phát triển thương mại đường thủy của vùng đất Tây sông Hậu từ thế kỷ XVIII đến nay. Mỗi tên gọi đi qua từng thời kỳ lịch sử đều lưu giữ một lớp trầm tích văn hóa sâu sắc của cư dân bản địa.

Dấu ấn Cầm Thi giang thời kỳ khai mở Trấn Giang

Khởi nguyên của bến Ninh Kiều bắt đầu từ một bến sông tự nhiên nằm ngay vàm sông Cần Thơ đổ ra dòng sông Hậu, gắn liền với lịch sử thiết lập đạo Trấn Giang vào năm Kỷ Mão 1739 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát theo đề nghị của Đô đốc Mạc Thiên Tích. Nhờ vị trí án ngữ ngã ba đường thủy trọng yếu, khu vực bến sông thuộc vùng đất Trấn Giang xưa nhanh chóng trở thành điểm hội tụ của các đoàn thuyền buôn, quân trấn và cư dân khai hoang lập ấp, hình thành nên khu chợ bến sông nhộn nhịp từ giữa thế kỷ XVIII.

Theo sử liệu địa phương và giai thoại truyền tụng trong dân gian Nam Bộ, vào cuối thế kỷ XVIII, trong một đêm trăng thanh dừng thuyền tại vàm sông này, Nguyễn Ánh (sau này là vua Gia Long) đã lắng nghe tiếng đàn, tiếng sáo hòa cùng lời hò đối đáp ngân vang của các bậc văn nhân và cư dân miệt vườn trên mặt nước. Xúc động trước cốt cách phong lưu, trọng văn chuộng nghĩa của con người nơi đây, ông đã đặt tên cho dòng sông chảy qua bến nước này là Cầm Thi giang (dòng sông của đàn cầm và thi ca). Qua năm tháng giao tiếp thường nhật, âm đọc Cầm Thi giang dần biến âm thành Cần Thơ, định hình nên danh xưng chính thức của cả vùng đất Tây Đô trù phú.

Từ thương cảng Bến Hàng Dương đến danh xưng năm 1958

Bước sang nửa cuối thế kỷ XIX, sau khi thiết lập bộ máy hành chính tại hạt tham biện Cần Thơ vào năm 1876, người Pháp nhận thấy tiềm năng giao thương vượt trội của bến nước cổ nên đã tiến hành quy hoạch lại toàn bộ dải bờ sông dọc theo trục đường ven nước (nay là đường Hai Bà Trưng). Chính quyền đương thời cho xây dựng bờ kè bằng gạch đá kiên cố để ngăn sóng chống sạt lở, thiết lập bến cập tàu hơi nước và đặt tên hành chính tiếng Pháp là Quai de Commerce (Bến Thương Mại). Tuy nhiên, do dọc theo bờ kè lúc bấy giờ được trồng những hàng cây dương liễu xanh mát rợp bóng bên sông, người dân lục tỉnh vẫn quen gọi nơi đây bằng cái tên mộc mạc là Bến Hàng Dương.

Đến năm 1957, khu vực Bến Hàng Dương được cải tạo quy mô thành công viên cảnh quan kết hợp bến dạo mát ven sông. Nhằm khơi dậy niềm tự hào về lịch sử chống ngoại xâm hào hùng của dân tộc Việt Nam, danh xưng Ninh Kiều đã được đề xuất và chính thức công bố trong lễ khánh thành công viên vào ngày 4 tháng 8 năm 1958. Tên gọi bến Ninh Kiều được đặt nhằm tưởng nhớ chiến thắng Ninh Kiều lừng lẫy năm Bính Ngọ 1426 của nghĩa quân Lam Sơn do Bình Định Vương Lê Lợi (tức vua Lê Thái Tổ) lãnh đạo đánh tan quân Minh tại vùng đất Chúc Động – Ninh Kiều ở miền Bắc. Từ dấu mốc lịch sử năm 1958, danh xưng đầy chất thơ và hào khí ấy đã gắn bó vĩnh viễn với biểu tượng của thành phố Cần Thơ.

Tọa độ giao thủy huyết mạch nơi ngã ba sông Hậu

Giá trị cảnh quan và vị thế độc tôn của bến Ninh Kiều được kiến tạo trước hết bởi địa thế tự nhiên hiếm có tại khu vực ngã ba sông Hậu giao cắt với dòng sông Cần Thơ và rạch Khai Luông. Nằm trải dài trên trục đường Hai Bà Trưng thuộc phường Tân An, quận Ninh Kiều, bến nước sở hữu tầm nhìn mở rộng hàng cây số hướng về phía đông và phía bắc, nơi dòng Hậu Giang mênh mông bồi đắp phù sa cho cả vùng đồng bằng châu thổ.

Tại điểm hợp lưu của hai dòng sông lớn, chế độ thủy văn êm dịu cùng luồng nước sâu tự nhiên đã biến khu vực này thành đầu mối giao thông thủy nội địa lý tưởng suốt ba thế kỷ. Đứng từ lan can bờ kè nhìn ra ngã ba sông Hậu, phía bên kia bờ là xóm chài bình dị rợp bóng bần xanh, phía bắc là dải đất trù phú của cù lao Cái Khế, và phía xa về hướng đông nam là nhịp cầu dây văng Cần Thơ vươn cao hùng vĩ nối đôi bờ Hậu Giang, tạo nên bức tranh sơn thủy hữu tình hài hòa giữa thiên nhiên và bàn tay kiến tạo của con người.

Thời kỳ lịch sửDanh xưng tiêu biểuĐặc điểm quy hoạch và kiến trúcÝ nghĩa lịch sử và văn hóa
Thế kỷ XVIIIBến sông Trấn Giang và Cầm Thi giangBến thuyền tự nhiên nơi hợp lưu sông Cần Thơ và sông HậuKhởi nguồn giao thương đường thủy và danh xưng thơ mộng của vùng đất Cần Thơ
Năm 1876 – 1957Quai de Commerce (Bến Hàng Dương)Xây kè gạch đá chống sạt lở, trồng hàng dương liễu, dựng nhà lồng chợ cổ Cần ThơThương cảng sầm uất bậc nhất vùng Tây sông Hậu thời kỳ cận đại
Ngày 04/08/1958Bến Ninh KiềuQuy hoạch thành công viên cây cảnh và bến dạo mát dọc đường Hai Bà TrưngGhi dấu hào khí chiến thắng Ninh Kiều (1426) của nghĩa quân Lam Sơn
Giai đoạn 1975 – nayCông viên và bến Ninh Kiều hiện đạiDựng tượng đài Bác Hồ bằng đồng (2009) và cầu đi bộ Ninh Kiều (2016)Biểu tượng văn hóa, lịch sử và cảnh quan đô thị trung tâm của Tây Đô

Quy hoạch không gian và các công trình biểu tượng tại bến Ninh Kiều

Trải dài trên diện tích khuôn viên rộng hơn bảy nghìn mét vuông dọc theo bờ sông, không gian kiến trúc của bến Ninh Kiều ngày nay là sự kết hợp hài hòa giữa công viên sinh thái nhiệt đới, công trình tưởng niệm trang nghiêm, di tích thương mại trăm năm và kiến trúc cầu cảnh quan hiện đại.

Không gian tôn nghiêm quanh tượng đài Bác Hồ bằng đồng

Tâm điểm thiêng liêng và trang trọng bậc nhất trong khuôn viên công viên bến Ninh Kiều chính là công trình tượng đài Bác Hồ tọa lạc uy nghi giữa quảng trường trung tâm, hướng mặt ra ngã ba sông Hậu lộng gió. Khởi dựng từ năm 1976 và được nâng cấp, đúc mới hoàn toàn bằng chất liệu đồng nguyên khối khánh thành vào tháng 9 năm 2009, bức tượng khắc họa hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trong trang phục giản dị, tay phải giơ cao vẫy chào nhân dân miền Nam với nụ cười hiền từ, ấm áp.

Về thông số kỹ thuật và quy mô mỹ thuật, phần thân tượng đài Bác Hồ bằng đồng có chiều cao 7,2 mét, nặng 12 tấn, đặt trên bệ đá hoa cương cao 3,6 mét được chạm khắc hoa văn cánh sen cách điệu thanh thoát, nâng tổng chiều cao toàn khối công trình lên 10,8 mét. Bao quanh quảng trường tượng đài là hệ thống thảm cỏ xanh mướt, những hàng cây kiểng cắt tỉa nghệ thuật như mai chiếu thủy, nguyệt quế, vạn tuế cùng hệ thống chiếu sáng mỹ thuật, tạo nên không gian văn hóa tâm linh nơi các thế hệ cán bộ, học sinh và người dân thành phố thường xuyên đến dâng hương, báo công trong những ngày lễ trọng đại của đất nước.

Toàn cảnh công viên và bến tàu ven sông tại bến Ninh Kiều Cần Thơ
Toàn cảnh công viên và bến tàu ven sông tại bến Ninh Kiều Cần Thơ

Nét cổ kính trăm năm của nhà lồng chợ cổ Cần Thơ

Di chuyển dọc theo trục đường Hai Bà Trưng về phía nam khuôn viên bến Ninh Kiều, du khách sẽ bắt gặp công trình nhà lồng chợ cổ Cần Thơ (còn gọi là chợ Lục Tỉnh) — một trong những di sản kiến trúc thương mại có thiết kế hài hòa bậc nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Được khởi dựng vào khoảng năm 1915 cùng thời điểm với các công trình chợ trung tâm lớn tại Nam Kỳ, ngôi chợ đóng vai trò là mảnh ghép kiến trúc cổ điển tôn vinh chiều sâu lịch sử hơn một thế kỷ của bến sông Tây Đô.

Công trình nhà lồng chợ cổ Cần Thơ mang đậm phong cách kiến trúc Pháp kết hợp bản địa với mặt bằng hình chữ nhật thoáng rộng, hệ thống cột trụ vững chãi, vòm cửa cong thanh lịch và mái ngói âm dương phân tầng có khe thông gió đối lưu tự nhiên. Sau đợt trùng tu bảo tồn nguyên trạng đường nét kiến trúc cổ năm 2005, nơi đây đã trở thành không gian trưng bày các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống, quà lưu niệm đan lát mây tre, gốm sứ và đặc sản miệt vườn, tái hiện sống động không khí giao thương trên bến dưới thuyền của thương cảng Cần Thơ đầu thế kỷ XX.

Dáng hình chữ S mềm mại của cầu đi bộ Ninh Kiều

Mang đến diện mạo kiến trúc đương đại đầy ấn tượng cho tổng thể cảnh quan bến Ninh Kiều trong thế kỷ XXI chính là công trình cầu đi bộ Ninh Kiều được chính thức khánh thành và đưa vào sử dụng từ tháng 2 năm 2016. Cây cầu cảnh quan này bắc qua rạch Khai Luông tại vị trí hợp lưu sông Cần Thơ, kết nối trực tiếp khu vực công viên bờ kè đường Hai Bà Trưng với dải đất cù lao Cái Khế sầm uất.

Được thiết kế theo kết cấu bê tông cốt thép bán vĩnh cửu với tổng chiều dài 199 mét và mặt cầu rộng 7,2 mét, cầu đi bộ Ninh Kiều gây ấn tượng mạnh mẽ nhờ đường cong uốn lượn mềm mại theo dáng hình chữ S — biểu trưng cho dải đất Việt Nam thống nhất, hòa bình. Tại hai điểm mở rộng trên thân cầu, các kiến trúc sư đã kiến tạo hai đài hoa sen khổng lồ vươn cao với mái che cách điệu kết hợp hệ thống đèn LED nghệ thuật điều khiển theo lập trình sắc màu. Khi màn đêm buông xuống trên ngã ba sông Hậu, ánh sáng lung linh từ hai đóa sen hồng phản chiếu xuống mặt nước gợn sóng, biến cây cầu thành điểm thưởng ngoạn cảnh quan sông nước tuyệt đẹp của xứ Tây Đô.

Sự kiện lịch sử và đời sống văn hóa gắn liền với bến Ninh Kiều

Không chỉ sở hữu cảnh quan thiên nhiên khoáng đạt, khu vực bến Ninh Kiều và vùng phụ cận còn là cái nôi lưu giữ truyền thống yêu nước kiên cường, sự giao thoa tín ngưỡng đa dạng và đời sống văn nghệ dân gian phong phú của cư dân miền Tây.

Hào khí truyền thống và giao thoa tín ngưỡng ven sông

Trong suốt chiều dài lịch sử cận đại và hiện đại, không gian quanh bến Ninh Kiều từng chứng kiến biết bao sự kiện lịch sử gắn liền với truyền thống yêu nước của các bậc sĩ phu và nhân dân Cần Thơ. Những vần thơ chính khí của Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, Cử nhân Phan Văn Trị hay hoạt động cách mạng sôi nổi của nhà giáo yêu nước Châu Văn Liêm đều in đậm dấu ấn trên vùng đất trung tâm bên bờ sông Hậu. Tinh thần quật cường, nhân nghĩa và khát vọng hòa bình ấy được tiếp nối xuyên suốt từ tên gọi kỷ niệm chiến thắng Ninh Kiều cho đến quảng trường tượng đài Bác Hồ trang nghiêm ngày nay.

Ngay đối diện công viên bến Ninh Kiều trên trục đường Hai Bà Trưng là quần thể kiến trúc chùa Ông Cần Thơ (Quảng Triệu Hội Quán) được xây dựng từ năm 1894 với nghệ thuật chạm khắc gỗ, gốm sứ rực rỡ của cộng đồng người Hoa định cư tại Tây Đô. Sự hiện diện song hành của ngôi cổ tự di tích quốc gia cùng không gian lễ hội chùa Ông Cần Thơ ngay bên bờ bến nước phản ánh bức tranh đoàn kết, giao thoa văn hóa hài hòa giữa các dân tộc Kinh – Hoa – Khmer cùng chung tay xây dựng quê hương Cần Thơ phồn vinh.

Cầu đi bộ và cảnh quan sông nước lung linh tại bến Ninh Kiều
Cầu đi bộ và cảnh quan sông nước lung linh tại bến Ninh Kiều

Không gian lễ hội và âm nhạc dân gian Tây Đô

Kế thừa truyền thống tao nhã của dòng Cầm Thi giang thuở trước, bến Ninh Kiều ngày nay là sân khấu văn hóa mở lớn nhất của thành phố, nơi diễn ra các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian và lễ hội truyền thống quanh năm. Vào những đêm cuối tuần hay các kỳ nghỉ lễ, không gian công viên ven sông và trên các du thuyền văn hóa lại ngân vang tiếng đàn kìm, đàn tranh réo rắt của nghệ thuật Đờn ca tài tử, nghệ thuật cải lương mang dấu ấn hậu tổ Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền cùng những câu hò ngọt ngào thuộc di sản Hò Cần Thơ và điệu nói thơ Bạc Liêu Sóc Trăng trên dòng sông Hậu.

Bên cạnh đời sống âm nhạc, khu vực bến sông và các tuyến phố văn hóa lân cận còn là nơi hội tụ hương vị ẩm thực truyền thống đặc sắc mỗi dịp thành phố tổ chức ngày hội văn hóa hay hưởng ứng không khí lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ. Trong làn gió mát rượi thổi từ ngã ba sông Hậu, hương thơm dân dã của những chiếc bánh cống Cần Thơ vàng giòn hay nồi lẩu mắm Cần Thơ đậm đà hương vị đồng bằng đã góp phần khắc họa trọn vẹn tính cách hiếu khách, hào sảng của người dân xứ Tây Đô.

Giá trị di sản đô thị và công tác bảo tồn bến Ninh Kiều

Giữ vai trò là biểu tượng nhận diện hàng đầu của thành phố trực thuộc trung ương tại trung tâm vùng đồng bằng sông Cửu Long, bến Ninh Kiều hội tụ đầy đủ giá trị lịch sử đô thị, kiến trúc cảnh quan và kết nối di sản văn hóa vùng.

Tâm điểm kết nối mạng lưới di sản văn hóa đường sông

Trong cấu trúc không gian văn hóa của thành phố Cần Thơ, bến Ninh Kiều đóng vai trò là tâm điểm khởi hành kết nối toàn bộ hệ thống di sản văn hóa đường thủy trên địa bàn. Từ bến thuyền cổ kính bên bờ đường Hai Bà Trưng, các tuyến giao thông thủy tỏa đi hai hướng chiến lược: một nhánh xuôi dòng sông Cần Thơ về phía nam để tìm về không gian văn hóa thương hồ trăm năm tại chợ nổi Cái Răng, và một nhánh ngược dòng sông Hậu hướng về các cù lao sinh thái miệt vườn xanh mát.

Sự kết nối liền mạch giữa một thương cảng lịch sử trên bờ như bến Ninh Kiều với một khu chợ đầu mối nông sản trên mặt nước đã tạo nên cấu trúc đô thị sông nước song hành độc đáo. Nhờ đó, di sản không bị tách rời thành những điểm đơn lẻ mà hợp thành một dòng chảy văn hóa liên tục từ trung tâm hành chính, lịch sử ra đến những miệt vườn trù phú ngoại ô.

Tôn tạo cảnh quan sinh thái bền vững bên dòng Hậu Giang

Để bảo tồn và phát huy bền vững giá trị biểu tượng của bến Ninh Kiều trước tác động của biến đổi khí hậu và triều cường trên lưu vực sông Mê Kông, thành phố Cần Thơ đã triển khai đồng bộ các dự án kè chống sạt lở bờ sông kết hợp chỉnh trang cảnh quan đô thị xanh. Hệ thống lan can đá, lối đi bộ lát đá hoa cương, vườn hoa cây cảnh quanh tượng đài Bác Hồ, công trình nhà lồng chợ cổ Cần Thơ cùng nhịp cầu đi bộ Ninh Kiều nối sang cù lao Cái Khế luôn được duy tu, bảo dưỡng định kỳ nhằm giữ gìn vẻ đẹp trang nhã, sạch đẹp.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hiến miền Tây Nam Bộ, chuyên trang Cần Thơ NSSC tiếp tục cập nhật kho dữ liệu bách khoa toàn diện về lịch sử hình thành, kiến trúc và giá trị văn hóa của các danh thắng tiêu biểu trên địa bàn. Trải qua bao thăng trầm lịch sử từ thuở Cầm Thi giang đến đô thị hiện đại hôm nay, bến Ninh Kiều vẫn mãi là niềm tự hào sâu sắc trong trái tim mỗi người con Tây Đô khi hướng về dòng sông Hậu hiền hòa.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất