Lễ hội chùa Ông Cần Thơ - Bản sắc di sản văn hóa tại Quảng Triệu Hội Quán bên bến Ninh Kiều
NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trải qua hơn một thế kỷ tồn tại giữa trung tâm đô thị bên bờ bến Ninh Kiều, lễ hội chùa Ông Cần Thơ đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Khởi nguồn từ truyền thống sinh hoạt tín ngưỡng tại Quảng Triệu Hội Quán gắn liền với di tích chùa Ông Cần Thơ, sự kiện quy tụ những nghi thức trang nghiêm như lễ vía Quan Thánh Đế Quân, tục thắp nhang vòng xoắn ốc và nghệ thuật múa lân sư rồng rộn rã.
Cội nguồn lịch sử của lễ hội chùa Ông Cần Thơ
Lịch sử hình thành lễ hội chùa Ông Cần Thơ gắn liền với quá trình giao thương đường thủy sôi động trên dòng sông Hậu và sự định cư lâu đời của cộng đồng cư dân vùng châu thổ phương Nam. Từ một sinh hoạt tín ngưỡng hội quán của các bang thương nhân, lễ hội đã sớm hòa nhập vào đời sống tinh thần chung của nhân dân địa phương.
Dấu ấn Quảng Triệu Hội Quán trên đất Trấn Giang
Theo các nguồn sử liệu địa phương, vào thế kỷ XVIII và XIX, khi vùng đất Trấn Giang xưa được khai mở và phát triển thành trung tâm thương mại sầm uất bên ngã ba sông Cần Thơ và sông Hậu, nhiều lớp cư dân người Hoa gốc Quảng Đông — đặc biệt là từ hai phủ Quảng Châu và Triệu Khánh — đã theo các tuyến thương thuyền xuôi về đây lập nghiệp, kết nối giao thương với các thương cảng cổ trong vùng như hải cảng cổ Bãi Xàu. Để có nơi hội họp đồng hương và thực hành tín ngưỡng thờ cúng thần linh bản mệnh, cộng đồng người Hoa Quảng Triệu đã chung sức khởi công xây dựng Quảng Triệu Hội Quán vào năm 1894 (năm Thành Thái thứ sáu) và hoàn thành vào năm 1896 tại số 32 đường Hai Bà Trưng, phường Tân An, quận Ninh Kiều ngày nay.
Ngôi cổ tự được kiến tạo theo bố cục hình chữ Quốc khép kín chuẩn mực của kiến trúc cổ Quảng Đông với sân thiên tỉnh đón ánh sáng tự nhiên ở trung tâm, mái lợp ngói âm dương viền thanh lưu ly xanh biếc cùng hệ thống tiểu cảnh gốm sứ Mai Sơn tinh xảo trên bờ nóc. Ngay từ ngày khánh thành hội quán vào cuối thế kỷ XIX, các kỳ tế lễ định kỳ hằng năm theo lịch cổ truyền đã được duy trì đều đặn, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển liên tục của lễ hội suốt hơn một trăm ba mươi năm qua.
Triết lý trung nghĩa và giao thoa văn hóa
Tại gian chính điện Hiệp Thiên Cung của ngôi cổ tự, vị thần chủ được phụng thờ trang nghiêm nhất là Quan Thánh Đế Quân (Quan Công) — biểu tượng của lòng trung nghĩa, chữ tín trong giao thương và tinh thần hào hiệp trượng nghĩa bảo vệ lẽ phải. Bên cạnh đó, không gian nội tự còn phối thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu (vị nữ thần bảo hộ cư dân đi sông biển bình an), Phúc Đức Chính Thần (Ông Bổn — vị thần cai quản đất đai, tài lộc), Bồ Tát Quan Thế Âm và Đổng Vĩnh Trạng Nguyên biểu trưng cho lòng hiếu thảo.
Trải qua quá trình cộng cư gắn bó cùng nhau đắp đê, lập chợ và mở mang phố thị bên dòng sông Hậu, hệ thống tín ngưỡng tại Quảng Triệu Hội Quán đã diễn ra sự giao thoa văn hóa sâu sắc giữa người Hoa và người Việt. Người dân Cần Thơ quen gọi hội quán bằng tên gọi thân thuộc là chùa Ông, xem các kỳ lễ vía tại đây như ngày hội chung của cả khu phố cổ quanh bến sông để cầu mong quốc thái dân an, gia đạo bình yên và công việc làm ăn thuận buồm xuôi gió.
| Kỳ lễ hội và nghi thức chính | Thời gian cử hành âm lịch | Ý nghĩa văn hóa và tâm linh cốt lõi |
|---|---|---|
| Lễ vía Ông Bổn (Phúc Đức Chính Thần) | Ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch | Tưởng nhớ bậc tiền hiền khai mở đất đai, cầu mong phúc lộc và bình an cho cư dân |
| Lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu | Ngày 23 tháng Ba âm lịch | Tri ân vị nữ thần bảo hộ cư dân sông nước và thương thuyền xuôi ngược bình an |
| Đại lễ vía Quan Thánh Đế Quân | Từ ngày 22 đến 24 tháng Sáu âm lịch | Tôn vinh đạo lý trung nghĩa, chữ tín và tinh thần tương thân tương ái trong cộng đồng |
| Nghi thức đấu đèn và thiện nguyện | Dịp Nguyên tiêu tháng Giêng và các kỳ đại lễ | Gây quỹ từ thiện giúp đỡ người nghèo, học sinh hiếu học và công tác an sinh xã hội |
Hệ thống kỳ lễ lớn trong lễ hội chùa Ông Cần Thơ
Khác với những lễ hội chỉ diễn ra một lần duy nhất trong năm, lễ hội chùa Ông Cần Thơ là một chuỗi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng trải dài theo chu kỳ nông lịch với nhiều ngày lễ vía gắn liền với các vị thần linh được phối thờ trong chùa. Trong đó, nổi bật và thu hút đông đảo công chúng nhất là các kỳ đại lễ vào mùa xuân và mùa hạ.
Đại lễ vía Quan Thánh Đế Quân tháng Sáu
Tâm điểm lớn nhất trong năm của lễ hội chùa Ông Cần Thơ chính là kỳ đại lễ vía Quan Thánh Đế Quân diễn ra trọng thể từ ngày 22 đến ngày 24 tháng Sáu âm lịch (với ngày chính lễ là 24 tháng Sáu). Ngay từ trung tuần tháng Sáu, ban quản trị di tích và đông đảo bà con cư dân quanh khu vực Tân An đã tất bật trang hoàng lại toàn bộ khuôn viên hội quán bằng hàng trăm chiếc đèn lồng đỏ thắm, cờ ngũ sắc và các bức trướng thêu kim tuyến lộng lẫy.
Vào sáng sớm ngày chính vía 24 tháng Sáu âm lịch, nghi thức tế lễ cổ truyền được cử hành vô cùng trang nghiêm trước hương án Hiệp Thiên Cung dưới sự chủ trì của ban tế lễ trong trang phục áo trường bào truyền thống. Trong tiếng chuông đồng ngân vang hòa cùng tiếng trống lôi cổ và dàn nhạc bát âm tấu khúc nhạc lễ cổ điển, các vị bô lão lần lượt thực hiện nghi thức dâng hương, dâng trà, dâng rượu đào, dâng hoa quả cùng các phẩm vật truyền thống như bánh bao đào tiên, bánh bò phát tài và đọc văn tế ca ngợi công đức trung nghĩa của bậc thánh nhân. Hàng nghìn người dân Việt – Hoa cùng du khách thập phương trật tự nối hàng vào chính điện thắp hương chiêm bái, gửi gắm ước nguyện về một cuộc sống hướng thiện.

Lễ vía Thiên Hậu và lễ vía Ông Bổn
Bên cạnh đại lễ tháng Sáu, hai kỳ lễ hội mùa xuân tại chùa Ông cũng mang đậm bản sắc văn hóa của cư dân vùng sông nước miền Tây là lễ vía Ông Bổn (ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch) và lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu (ngày 23 tháng Ba âm lịch). Vào ngày vía Ông Bổn đầu tháng Hai, các gia đình và thương nhân quanh phố chợ Cần Thơ tề tựu về hội quán dâng lễ tạ ơn vị thần đất đai đã che chở cho phố phường thịnh vượng.
Đến ngày 23 tháng Ba âm lịch, không gian cổ tự lại rực rỡ cờ hoa trong lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu — vị nữ thần gắn bó mật thiết với vận mệnh của những người sinh sống bằng nghề ghe thuyền thương hồ trên dòng sông Hậu và khu vực chợ nổi Cái Răng. Trong ngày vía Bà, các đoàn ca kịch cổ truyền (hát Tiều, hát Quảng và cải lương tuồng cổ) thường được mời về biểu diễn phục vụ cộng đồng ngay tại sân thiên tỉnh hoặc khu vực trước chùa, tái hiện những tích truyện lịch sử đề cao lòng hiếu thảo và tiết nghĩa.
Không gian trình diễn tại lễ hội chùa Ông Cần Thơ
Sức hấp dẫn đặc biệt của lễ hội chùa Ông Cần Thơ nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa không gian nghi lễ cổ kính bên trong nội tự với các hoạt động diễn xướng dân gian sôi nổi ngoài đường phố. Mỗi kỳ lễ lớn đều biến khu vực ven sông Hậu thành một ngày hội văn hóa rực rỡ âm thanh và sắc màu.

Nghi thức xuất tuần và múa lân sư rồng
Trong những năm tổ chức đại lễ quy mô lớn theo chu kỳ định kỳ, hoạt động được người dân toàn thành phố mong đợi nhất chính là lễ xuất tuần du hành (rước kiệu thần tuần du chúc phúc phố phường) qua các trục đường trung tâm quanh khu vực bến Ninh Kiều. Đoàn rước quy tụ hàng trăm nghệ nhân và thanh thiếu niên trong trang phục lễ hội rực rỡ, mở đầu bằng đội cờ hiệu, đội bảng gỗ khắc chữ Hán thếp vàng (Túc tĩnh, Hồi tỵ), đội bát bửu, dàn nhạc cổ truyền đánh thanh la não bạt, tiếp theo là kiệu rước lư hương và linh vị thần linh được chạm trổ công phu.
Đi cùng đoàn rước hoặc biểu diễn trực tiếp trước sân Quảng Triệu Hội Quán là màn tranh tài điêu luyện của các đoàn múa lân sư rồng danh tiếng tại Cần Thơ và các tỉnh lân cận. Trong tiếng trống hội thúc giục dồn dập vang vọng cả góc phố Hai Bà Trưng, những chú lân rực rỡ sắc vàng, sắc đỏ uyển chuyển thực hiện các động tác nhảy mai hoa thung trên cọc sắt cao vút hoặc leo cây hái lộc treo trước hiên chùa, trong khi đội múa rồng uốn lượn mềm mại theo nhịp châu ngọc, biểu trưng cho điềm lành thịnh vượng.
Nét đẹp nhang vòng và hoạt động đấu đèn
Bước chân qua cổng tam quan vào không gian sân thiên tỉnh của ngôi chùa trong những ngày lễ hội, bất kỳ ai cũng ấn tượng trước khung cảnh hàng trăm nhang vòng xoắn ốc lớn treo lơ lửng trên giàn gỗ cao dưới mái vòm. Mỗi vòng nhang có hình chóp nón đường kính gần một mét, cháy âm ỉ suốt nhiều ngày liền và gắn kèm mảnh giấy đỏ ghi tên gia quyến cùng lời cầu chúc sức khỏe, bình an. Khi ánh nắng ban mai xuyên qua giếng trời chiếu xuống làn khói trầm hương mỏng nhẹ, toàn bộ không gian nội tự toát lên vẻ đẹp tĩnh tại, linh thiêng.
Một sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang giá trị nhân văn sâu sắc khác trong khuôn khổ lễ hội — đặc biệt vào dịp Tết Nguyên tiêu rằm tháng Giêng — là nghi thức đấu đèn lồng truyền thống. Những chiếc đèn lồng được chế tác thủ công tinh xảo mang biểu tượng cát tường được nhà chùa thắp sáng qua đêm lễ để hội tụ phúc lành, sau đó đưa ra để các mạnh thường quân và người dân tham gia thỉnh đèn may mắn. Toàn bộ nguồn kinh phí thu được từ hoạt động văn hóa này đều được ban quản trị hội quán dành trọn vẹn cho các chương trình từ thiện xã hội như trao học bổng cho học sinh nghèo hiếu học và hỗ trợ bệnh nhân hoàn cảnh khó khăn.
Giá trị di sản của lễ hội chùa Ông Cần Thơ
Trải qua hơn một thế kỷ đồng hành cùng lịch sử phát triển của đô thị Tây Đô, lễ hội chùa Ông Cần Thơ đã vượt ra khỏi ranh giới của một hội quán bang hội để trở thành tài sản văn hóa chung quý báu của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn thành phố. Lễ hội là minh chứng tiêu biểu cho sức sống của di sản văn hóa phi vật thể giữa lòng đô thị hiện đại.
Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Sau khi công trình kiến trúc nghệ thuật chùa Ông được xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia vào năm 1993, đến năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định đưa lễ hội chùa Ông Cần Thơ (quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình Lễ hội truyền thống. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tính nhân văn cao cả mà cộng đồng cư dân địa phương đã bền bỉ gìn giữ qua nhiều thế hệ:
- Giá trị cố kết cộng đồng đa dân tộc: Kết nối hài hòa truyền thống văn hóa của người Hoa và người Việt trong một không gian sinh hoạt văn hóa chung giàu tình tương thân tương ái.
- Giá trị bảo tồn nghệ thuật trình diễn dân gian: Duy trì sức sống cho nghệ thuật múa lân sư rồng, ca kịch cổ truyền, nhạc lễ bát âm và nghề chế tác lồng đèn, nhang vòng thủ công.
- Giá trị thiện nguyện và an sinh xã hội: Lan tỏa đạo lý lá lành đùm lá rách thông qua các hoạt động đấu đèn gây quỹ khuyến học và cứu trợ xã hội hằng năm.
- Giá trị giáo dục đạo đức truyền thống: Đề cao phẩm chất trung nghĩa, chữ tín trong giao thương và lòng hiếu thảo đối với bậc sinh thành.
Gìn giữ bản sắc văn hóa bên dòng sông Hậu
Trên bức tranh tổng thể các lễ hội văn hóa truyền thống của vùng đất Cần Thơ và các địa phương lân cận, lễ hội chùa Ông Cần Thơ tại quận Ninh Kiều tạo nên sự đối xứng hài hòa cùng lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy Cần Thơ tại di tích đình Bình Thủy Cần Thơ, nghi thức tưởng niệm bậc tiền nhân Bùi Hữu Nghĩa trong lễ giỗ Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa tại Bình Thủy Cần Thơ tại Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ, cũng như nét độc đáo của lễ hội Thắc Côn trong vùng văn hóa Tây sông Hậu. Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng nhưng đều hội tụ ở lòng biết ơn tiền nhân và khát vọng hướng tới cuộc sống hòa bình, nhân nghĩa.
Ngày nay, giữa nhịp sống năng động của trung tâm đô thị bên bến Ninh Kiều lộng gió, tiếng trống lân rộn rã và hương trầm ấm áp của lễ hội chùa Ông Cần Thơ vẫn vẹn nguyên sức cuốn hút đối với người dân và du khách bốn phương. Trên hành trình số hóa và bảo tồn kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Cần Thơ NSSC luôn đồng hành lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần lan tỏa vẻ đẹp giao thoa văn hóa đặc sắc và tinh thần nhân văn cao đẹp của vùng đất Tây Đô.
NSSC Cần Thơ
cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cần Thơ.
Bài liên quan
Khóm Cầu Đúc Hậu Giang - Tinh hoa vị ngọt giòn trên vùng đất phèn trũng
Khóm Cầu Đúc Hậu Giang thuộc giống khóm Queen nức tiếng từ thập niên 1930 ven sông Cái Tư với cuống ngắn, lõi nhỏ, thịt vàng sẫm giòn ngọt và ít nước.
Gạo ST25 Sóc Trăng - Hạt ngọc lúa thơm vươn tầm thế giới
Gạo ST25 Sóc Trăng do Kỹ sư Hồ Quang Cua lai tạo nổi bật với hạt thon dài trắng trong, hương lá dứa cốm non và hai lần đạt danh hiệu Gạo ngon nhất thế giới.
Bánh pía Sóc Trăng - Tinh hoa di sản trăm năm vùng đất Vũng Thơm
Bánh pía Sóc Trăng kết tinh kỹ nghệ vỏ ngàn lớp của người Hoa Triều Châu cùng hương sầu riêng, đậu xanh và trứng muối miệt vườn tại vùng đất Vũng Thơm.



