Bỏ qua đến nội dung

Chùa Ông Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc Quảng Triệu Hội Quán hơn thế kỷ bên bến Ninh Kiều

Tọa lạc tại số 32 đường Hai Bà Trưng đối diện dòng sông Hậu lộng gió, chùa Ông Cần Thơ được khởi dựng từ năm 1894 với tên chữ Hán là Quảng Triệu Hội Quán, kết tinh nghệ thuật chạm khắc gỗ đá và gốm sứ lộng lẫy của cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông trên vùng đất Tây Đô.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Mặt tiền cổng chính Quảng Triệu Hội Quán tức chùa Ông Cần Thơ trên đường Hai Bà Trưng

Giữa nhịp sống sôi động ngay khu vực trung tâm bến Ninh Kiều, ngôi chùa Ông Cần Thơ hiện lên trầm mặc với bức tường gạch đỏ thẫm, mái ngói lưu ly xanh biếc đính phù điêu gốm sứ tinh xảo và làn khói tỏa ra từ hàng trăm vòng nhang trầm treo cao. Mang tên hiệu chính thức là Quảng Triệu Hội Quán, công trình hơn một thế kỷ tuổi này giữ nguyên vẹn diện mạo kiến trúc truyền thống từ ngày đầu lạc thành cuối thế kỷ XIX.

Lịch sử khởi dựng chùa Ông Cần Thơ và Quảng Triệu Hội Quán

Lịch sử hình thành của chùa Ông Cần Thơ gắn liền mật thiết với hành trình di cư, giao thương đường thủy và hội nhập văn hóa của cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông trên vùng châu thổ sông Hậu từ thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX.

Nguồn gốc di dân hai phủ Quảng Châu, Triệu Khánh

Từ cuối thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, tiếp nối làn sóng những nhóm di dân Minh Hương theo chân danh tướng Trần Thượng Xuyên vào khai phá vùng Đông Phố và công cuộc mở mang vùng đất Trấn Giang xưa năm 1739 dưới thời Tổng trấn Mạc Thiên Tích, nhiều thương nhân và thợ thủ công người Hoa đã xuôi dòng sông Hậu đến lập nghiệp tại Cần Thơ. Trong cuốn Gia Định thành thông chí, học giả Trịnh Hoài Đức từng ghi chép về sự sầm uất của các bến chợ đường sông vùng Trấn Giang, nơi thuyền buôn tấp nập kết nối từ miệt Cái Răng, Bình Thủy xuống tận hải cảng cổ Bãi Xàu của xứ Sóc Trăng xưa.

Trong các bang hội người Hoa định cư tại trung tâm thương cảng Cần Thơ bên ngã ba sông Hậu, cộng đồng cư dân xuất thân từ hai phủ Quảng Châu và Triệu Khánh thuộc tỉnh Quảng Đông chiếm số lượng đông đảo và có hoạt động buôn bán rất thịnh vượng. Để có một không gian chung làm nơi hội họp đồng hương, tương trợ nhau trong việc giao thương lập nghiệp đồng thời phụng thờ các bậc thần linh bảo hộ theo tín ngưỡng truyền thống của quê cha đất tổ, các vị bô lão và thương gia hai phủ Quảng Châu – Triệu Khánh đã đồng lòng quyên góp tài lực lập nên Quảng Triệu Hội Quán, mà người dân địa phương quen gọi một cách thân thuộc là chùa Ông Cần Thơ.

Công trình xây dựng giai đoạn 1894 đến năm 1896

Theo nội dung khắc trên các tấm bia đá và hoành phi lịch sử lưu giữ tại di tích, chùa Ông Cần Thơ được chính thức khởi công xây dựng vào năm Giáp Ngọ 1894 (tức năm Thành Thái thứ sáu triều Nguyễn, tương ứng năm Quang Tự thứ hai mươi thời Thanh) trên khu đất rộng khoảng 532 mét vuông nhìn thẳng ra bờ sông Cần Thơ tại làng Tân An. Trước đó, trên nền đất này từng tồn tại một ngôi miếu nhỏ thờ Quan Công do những thế hệ di dân đầu tiên dựng lên. Khi bước vào cuộc đại kiến thiết năm 1894, ban quản trị Quảng Triệu Hội Quán đã mời những hiệp thợ mộc, thợ đá và nghệ nhân gốm sứ lành nghề từ vùng Phật Sơn, Quảng Đông sang trực tiếp thi công.

Điểm đặc biệt tạo nên giá trị nguyên bản của chùa Ông Cần Thơ là phần lớn vật liệu xây dựng chủ lực như cột gỗ quý, đá tảng kê chân cột, ngói ống tráng men lưu ly, quần thể phù điêu gốm sứ trang trí trên bờ nóc cùng hệ thống chuông đồng, lư hương đều được đặt chế tác tại Quảng Đông rồi vận chuyển bằng thuyền buồm vượt biển đưa về lắp dựng. Sau hai năm thi công công phu, toàn bộ công trình hoàn tất vào năm Bính Thân 1896 và giữ nguyên vẹn kết cấu kiến trúc qua hơn 130 năm lịch sử.

Hệ thống thờ phụng Quan Thánh và Thiên Hậu Thánh Mẫu

Mặc dù trong dân gian thường gọi là chùa, nhưng xét theo chức năng kiến trúc và đối tượng tín ngưỡng thì chùa Ông Cần Thơ thực chất là một ngôi miếu hội quán thờ nhân thần kết hợp tín ngưỡng dân gian và Phật giáo Đại thừa. Tại gian trung tâm của chánh điện, vị thần chủ được tôn trí trang nghiêm nhất là Quan Thánh Đế Quân (tức danh tướng Quan Vũ thời Tam Quốc), biểu tượng tối cao của lòng trung nghĩa, sự chính trực, trọng chữ tín trong giao thương và khí phách trượng phu bảo vệ lẽ phải — những phẩm chất đạo đức được cả người Hoa lẫn người Việt vùng Nam Bộ hết mực tôn sùng.

Bên cạnh gian chính thờ Quan Thánh Đế Quân, gian tả của chánh điện phụng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu (tức Bà Thiên Hậu họ Lâm người Phúc Kiến) — vị nữ thần biển cả chuyên cứu giúp ngư dân và thương thuyền vượt qua sóng dữ trên hành trình vượt biển xuôi sông. Gian hữu của chánh điện thờ Tài Bạch Tinh Quân (Thần Tài) và Phước Đức Chính Thần (Ông Bổn / Thổ Địa) cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho phố chợ. Ngoài ra, tại tiền điện và hành lang đông tây còn phối thờ Bồ Tát Quán Thế Âm, Địa Tạng Vương Bồ Tát, Đổng Vĩnh trạng nguyên (biểu tượng đạo hiếu), ngựa Xích Thố và tướng quân Châu Xương, tạo nên một chỉnh thể tín ngưỡng dung hợp hài hòa giữa Nho – Phật – Đạo.

Hạng mục khảo cứuThông tin lịch sử và kiến trúc tại chùa Ông Cần ThơGiá trị văn hóa và mỹ thuật tiêu biểu
Tên hiệu chữ HánQuảng Triệu Hội Quán (Hội quán của hai phủ Quảng Châu và Triệu Khánh)Biểu tượng đoàn kết cộng đồng của người Hoa gốc Quảng Đông tại Tây Đô
Niên đại xây dựngKhởi công năm 1894 (Giáp Ngọ), hoàn thành năm 1896 (Bính Thân)Giữ nguyên vẹn kiến trúc gốc hơn 130 năm bên bờ sông Cần Thơ
Cấu trúc mặt bằngTổng diện tích 532 m² quy hoạch theo kiến trúc hình chữ Quốc khép kínKết hợp tiền điện, chánh điện, đông tây lang và khoảng sân thiên tỉnh
Hệ thống thờ tựTôn trí Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Ông Bổn, Quan ÂmDung hợp tín ngưỡng trung nghĩa, đạo hiếu và ước vọng bình an thương hồ
Danh hiệu di sảnDi tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (Quyết định số 774-QĐ/BT ngày 21/06/1993)Bảo tàng sống động về chạm khắc gỗ, đá và phù điêu gốm sứ cổ truyền

Nghệ thuật kiến trúc hình chữ Quốc của chùa Ông Cần Thơ

Về mặt quy hoạch không gian và kỹ thuật tạo hình, chùa Ông Cần Thơ được giới nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là một trong những công trình hội quán cổ hoàn chỉnh, chuẩn mực và giàu tính nghệ thuật nhất tại vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Bố cục mặt bằng khép kín và sân thiên tỉnh

Tổng thể mặt bằng của chùa Ông Cần Thơ được thiết kế chuẩn xác theo lối kiến trúc hình chữ Quốc truyền thống của vùng Lĩnh Nam – Quảng Đông, bao gồm các dãy nhà bố trí vuông góc nối liền nhau tạo thành một khuôn viên khép kín vững chãi. Nhìn từ mặt tiền số 32 đường Hai Bà Trưng vào bên trong, công trình không có tam quan tách rời mà lấy ngay vách trước của tiền điện lùi vào làm sảnh đón tiếp, tiếp nối theo trục dọc là sân giữa, tòa chánh điện uy nghi ở trung tâm cùng hai dãy hành lang đông tây (tả vu – hữu vu) làm nơi hội họp của ban trị sự và phòng khách.

Giữa tiền điện và chánh điện của cấu trúc kiến trúc hình chữ Quốc là khoảng sân thiên tỉnh (giếng trời) lộ thiên đóng vai trò là lá phổi điều hòa vi khí hậu cho toàn bộ ngôi chùa cổ. Khoảng sân thiên tỉnh này vừa giúp đón ánh sáng mặt trời tự nhiên chiếu rọi vào những bức chạm khắc gỗ son thếp vàng nơi chánh điện, vừa tạo luồng đối lưu không khí đẩy làn khói nhang trầm thoát thẳng lên bầu trời xanh, đồng thời thu nhận nước mưa từ bốn mái ngói đổ xuống theo quan niệm phong thủy tụ thủy sinh tài của cư dân thương cảng. Dọc theo mép sân đặt những chậu bonsai mai chiếu thủy, vạn niên tùng và cặp lư hương đá xanh cổ kính tạo cảm giác thanh tịnh tách biệt hẳn với phố thị ồn ào bên ngoài.

Mái ngói lưu ly và quần thể phù điêu gốm sứ

Nét quyến rũ thị giác nổi bật nhất khi chiêm ngưỡng mặt đứng và hệ mái của chùa Ông Cần Thơ chính là bộ mái lợp ngói âm dương truyền thống có đường diềm mái lợp ngói ống tráng men lưu ly màu xanh ngọc bích và hai đầu bờ quyết xây vát giật cấp theo kiểu tường ngũ hành sơn. Ngay chính giữa vòm cửa chính dưới mái hiên là tấm bảng hiệu đá xanh khắc nổi bốn đại tự chữ Hán mạ vàng Quảng Triệu Hội Quán nét bút chân phương trang trọng, hai bên treo đôi lồng đèn tròn lớn vẽ chữ đỏ và câu đối ca ngợi công đức thánh nhân trên nền tường gạch trần màu đỏ thẫm.

Cụm tượng lưỡng long tranh châu và phù điêu gốm sứ trên mái ngói nhìn từ sân thiên tỉnh chùa Ông Cần Thơ
Cụm tượng lưỡng long tranh châu và phù điêu gốm sứ trên mái ngói nhìn từ sân thiên tỉnh chùa Ông Cần Thơ

Trên đỉnh bờ nóc tiền điện và chánh điện là một bảo tàng thu nhỏ ngoài trời trưng bày quần thể phù điêu gốm sứ nhiều màu sắc (gốm Cây Mai và gốm Thạch Loan – Phật Sơn) có niên đại cuối thế kỷ XIX. Chính giữa đỉnh mái là cụm tượng lưỡng long tranh châu uốn lượn sống động chầu quanh bảo tháp hồ lô; hai đầu đao là hình tượng đôi cá chép hóa rồng và hai vị thiên quan một người tay nâng mặt trời, một người tay nâng mặt trăng biểu thị triết lý âm dương giao hòa. Dọc theo các ô hộc dưới bờ nóc là hàng trăm pho tượng nhỏ bằng gốm men lưu ly cao từ hai mươi đến ba mươi xăng-ti-mét ghép thành các tiểu cảnh sinh động tái hiện điển tích Bát tiên quá hải, Tam Quốc diễn nghĩa, Đường Tăng thỉnh kinh cùng các đồ án hoa mẫu đơn, chim phượng hoàng và kỳ lân giữ nguyên sắc men tươi tắn dưới nắng mưa nhiệt đới.

Kỹ nghệ chạm khắc gỗ son thếp vàng tại chánh điện

Nếu phần ngoại thất của chùa Ông Cần Thơ gây ấn tượng bởi sắc màu rực rỡ của gốm sứ thì không gian nội thất chánh điện lại chinh phục người thưởng ngoạn bằng đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc mộc và chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng. Toàn bộ hệ khung chịu lực của tòa chánh điện ba gian được nâng đỡ bởi các hàng cột gỗ tròn và cột đá vuông nguyên khối đặt trên chân tảng đá xanh chạm hình lân hí cầu và hoa sen cách điệu. Kết cấu vì kèo được lắp dựng theo kiểu chồng rường giả thủ kết hợp các thanh đòn tay tròn xếp khít nhau, trên các đầu dư và bẩy hiên đều chạm nổi hình sư tử, rồng cuốn thủy và hoa lá mềm mại.

Đặc sắc hơn cả là hệ thống bao lam, cửa võng và khám thờ trước ba gian thờ Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu và Ông Bổn. Bằng kỹ thuật chạm lộng nhiều lớp sâu từ năm đến mười xăng-ti-mét trên các tấm gỗ quý nguyên khối, các nghệ nhân xưa đã tạo tác nên những bức tranh gỗ sống động như vinh quy bái tổ, quần tiên chúc thọ, lưỡng long chầu nguyệt, tứ linh, tứ quý, đan cài khéo léo hàng trăm nhân vật, chiến mã, đình đài lầu các nhỏ li ti nhưng rõ nét từng nếp áo, gương mặt. Ánh vàng quỳ lấp lánh phủ trên các mảng chạm gỗ hòa quyện cùng ánh sáng dịu nhẹ từ khoảng sân thiên tỉnh tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghiêm, thâm trầm vừa lộng lẫy như một cung điện cổ phương Đông.

Kho tàng cổ vật và tín ngưỡng tại chùa Ông Cần Thơ

Trải qua hơn một thế kỷ bảo tồn nguyên trạng, chùa Ông Cần Thơ hiện còn lưu giữ một kho tàng hiện vật cổ quý giá có niên đại từ năm 1894–1896 cùng không gian thực hành tín ngưỡng vô cùng độc đáo.

Đại hồng chung, lư đồng và hoành phi câu đối cổ

Bước vào bên trong tiền điện và chánh điện của chùa Ông Cần Thơ, giới nghiên cứu Hán Nôm và khảo cổ đặc biệt ấn tượng trước hệ thống hơn ba mươi bức hoành phi và hàng chục cặp câu đối cổ bằng gỗ quý sơn son thếp vàng hoặc cẩn ốc xà cừ treo dọc theo các hàng cột. Mỗi bức hoành phi như Vạn cổ anh phong, Chính khí trường tồn, Nghĩa khí tham thiên, Mẫu nghi thiên hạ không chỉ là một tác phẩm thư pháp chữ Hán điêu luyện mà còn là một bức phù điêu gỗ chạm trổ viền rồng phượng công phu, ghi rõ niên hiệu Quang Tự thứ hai mươi (1894) hoặc Quang Tự thứ hai mươi hai (1896) cùng tên các bang hội, thương hiệu đóng góp.

Không gian chánh điện trang nghiêm với hàng trăm vòng nhang trầm xoắn ốc tại chùa Ông Cần Thơ
Không gian chánh điện trang nghiêm với hàng trăm vòng nhang trầm xoắn ốc tại chùa Ông Cần Thơ

Bên cạnh hệ thống thư tịch gỗ và hai tấm bia đá lớn gắn trên tường tả hữu hành lang ghi danh hàng trăm thương nhân quyên góp xây dựng Quảng Triệu Hội Quán, di tích còn bảo tồn nhiều pháp khí và cổ vật bằng đồng, gốm sứ nguyên bản từ thế kỷ XIX: quả đại hồng chung đúc bằng đồng tại Quảng Đông năm 1895 có âm vang trầm hùng, bộ lư hương đồng chạm nổi lưỡng long, bộ vũ khí bát bửu và thanh long đao uy vũ đặt hai bên khám thờ Quan Thánh Đế Quân, cùng cặp bình gốm men rạn cổ. Cùng với các di tích danh tiếng của đất Tây Đô như đình Bình Thủy Cần Thơ, nhà cổ Bình Thủy hay nơi tôn vinh danh nhân Bùi Hữu Nghĩa, kho tàng cổ vật tại hội quán đã góp phần làm giàu thêm bức tranh di sản vật thể đa sắc tộc của thành phố.

  • Quả chuông đồng cổ niên đại 1895: Được đúc tại tỉnh Quảng Đông với hoa văn tinh xảo và vận chuyển bằng đường biển sang hiến cúng ngay dịp khánh thành Quảng Triệu Hội Quán.
  • Hệ thống bia đá công đức năm 1896: Khắc chìm danh sách các thương hiệu, bang hội và cá nhân đóng góp ngân lượng xây dựng chùa, là sử liệu quý về kinh tế thương cảng Cần Thơ cuối thế kỷ XIX.
  • Bộ hoành phi và liễn đối chạm lộng: Hơn ba mươi bức đại tự và câu đối gỗ thếp vàng ca ngợi lòng trung nghĩa của Quan Thánh Đế Quân và đức từ bi hộ quốc an dân của Thiên Hậu Thánh Mẫu.
  • Đôi hạc đồng, lư đồng và bộ bát bửu: Các pháp khí nghi lễ cổ truyền bài trí đăng đối trước chính điện, phản ánh quy chuẩn mỹ thuật thờ tự trang nghiêm của hội quán người Hoa Nam Bộ.

Không gian vòng nhang trầm xoắn ốc dưới mái vòm cổ

Một nét đặc trưng mang tính biểu tượng thị giác và tâm linh sâu sắc khi bước chân qua khoảng sân thiên tỉnh của chùa Ông Cần Thơ là khung cảnh hàng trăm vòng nhang trầm hình nón xoắn ốc treo lơ lửng dày đặc dưới hệ khung rui mè cổ kính. Khác với những nén nhang thẳng thông thường chỉ cháy trong khoảng một giờ đồng hồ, mỗi vòng nhang trầm lớn tại đây được kết thủ công thành nhiều vòng tròn đồng tâm đường kính từ nửa mét đến gần một mét, khi kéo giãn ra tạo thành hình tháp chuông vàng óng có thể cháy âm ỉ liên tục suốt từ một tuần đến cả tháng trời.

Dưới tâm mỗi vòng nhang trầm đều treo một tấm giấy đỏ hoặc hồng điều ghi tên tuổi, lời cầu nguyện bình an, sức khỏe, gia đạo thuận hòa và công việc hanh thông của các gia đình cư dân địa phương. Khi ánh nắng ban mai từ giếng trời chiếu xuyên qua làn khói trầm mỏng nhẹ bảng lảng giữa những vòng nhang trầm vàng rực và hàng cột gỗ đỏ son, toàn bộ không gian nội điện bỗng trở nên huyền ảo, linh thiêng và ấm áp lạ thường. Mùi hương trầm dịu nhẹ quyện cùng tiếng chuông ngân bên bờ sông Hậu tạo nên cảm giác an yên cho mọi người dân khi tìm về chiêm bái.

Giá trị văn hóa và di sản của chùa Ông Cần Thơ

Không chỉ là một kiệt tác kiến trúc cổ, chùa Ông Cần Thơ còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần gắn kết bền chặt cộng đồng ba dân tộc Kinh – Hoa – Khmer trên vùng đất Tây Đô suốt hơn một thế kỷ qua.

Không khí lễ hội truyền thống và tục đấu đèn xuân

Trong suốt năm âm lịch, chùa Ông Cần Thơ là nơi diễn ra nhiều kỳ lễ hội truyền thống trọng đại, tiêu biểu nhất là lễ hội chùa Ông Cần Thơ cùng các ngày vía lớn như lễ Nguyên tiêu (rằm tháng Giêng), lễ vía Thiên Hậu Thánh Mẫu (23 tháng 3 âm lịch), lễ vía Ông Bổn (15 tháng 3 âm lịch) và đại lễ vía Quan Thánh Đế Quân (ngày 13 tháng 5 và 24 tháng 6 âm lịch). Vào những dịp lễ hội này, dòng người từ khắp Cần Thơ, từ vùng thương hồ chợ nổi Cái Răng đến các tỉnh lân cận lại hội tụ về đường Hai Bà Trưng để dâng hương, thưởng thức múa lân sư rồng, biểu diễn ca kịch cổ truyền và giao lưu thư pháp.

Đặc biệt, cứ mười năm một lần, Quảng Triệu Hội Quán lại tổ chức đại lễ Kỳ yên và nghi thức đấu đèn truyền thống mang đậm tinh thần tương thân tương ái. Những chiếc lồng đèn lụa chế tác tinh xảo tượng trưng cho phúc lộc được người dân tham gia đấu giá thiện nguyện; toàn bộ nguồn quỹ đều dùng vào việc trùng tu di tích, trao học bổng khuyến học và cứu trợ đồng bào gặp khó khăn tại địa phương.

Bảo tồn di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

Trải qua hơn 130 năm hiện hữu giữa trung tâm đô thị Tây Đô, chùa Ông Cần Thơ là một trong số ít những công trình kiến trúc cổ từ thế kỷ XIX tại thành phố Cần Thơ còn bảo lưu nguyên vẹn 100% cấu trúc kiến trúc hình chữ Quốc, hệ khung gỗ chịu lực, quần thể phù điêu gốm sứ trên mái và bộ sưu tập cổ vật ban đầu. Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật tạo hình của công trình, ngày 21 tháng 6 năm 1993, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 774-QĐ/BT chính thức xếp hạng chùa Ông Cần Thơ (Quảng Triệu Hội Quán) là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2019, lễ hội truyền thống tại ngôi miếu cổ này cũng được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ngày nay, nằm ngay trên tuyến phố văn hóa ven sông kết nối trực tiếp với công viên bến Ninh Kiều, ngôi di tích cấp quốc gia này đã trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc trong bức tranh di sản đô thị miền sông nước. Nhằm gìn giữ và phổ biến tri thức chuẩn xác về các di sản văn hóa trên địa bàn thành phố, chuyên trang Cần Thơ NSSC tiếp tục xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả cả nước. Giữa lòng phố thị hiện đại bên dòng sông Hậu hiền hòa, chùa Ông Cần Thơ vẫn mãi tỏa sáng như một minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa hài hòa và tình đoàn kết gắn bó keo sơn của cư dân vùng đất phương Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất