Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Thắc Côn - Nét đẹp văn hóa cúng dừa độc đáo của đồng bào Khmer

Khởi nguồn từ huyền tích tiếng cồng vàng vang vọng dưới lòng đất cổ hơn ba trăm năm trước, lễ hội Thắc Côn đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh lễ vật trái dừa tươi thanh khiết và đạo lý hướng thiện của cư dân vùng Tây Nam Bộ.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đông đảo người dân và du khách thành kính dâng lễ vật bình bông dừa trong lễ hội Thắc Côn Sóc Trăng

Giữa miền châu thổ trù phú bên hạ lưu dòng sông Hậu, lễ hội Thắc Côn hiện diện như một biểu tượng văn hóa tâm linh mộc mạc mà sâu sắc của cộng đồng cư dân tại ấp An Trạch, xã An Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Sóc Trăng. Cứ mỗi độ rằm tháng Ba âm lịch hằng năm, hàng vạn đồng bào giao thoa văn hóa Kinh Khmer Hoa lại thành kính hội tụ về miếu Thắc Côn và chùa Mahasal Thatmon để dâng lên những cặp bình bông dừa tươi mát, gửi gắm ước vọng cầu mưa thuận gió hòa cho mùa vụ mới.

Cội nguồn truyền thuyết và lịch sử hình thành lễ hội Thắc Côn

Hành trình hơn ba thế kỷ tồn tại của lễ hội Thắc Côn gắn liền với lịch sử khẩn hoang lập ấp trên vùng giồng cát ven sông của cư dân miền Tây Nam Bộ. Từ một tín ngưỡng dân gian khởi phát quanh gò đất linh thiêng giữa cánh đồng An Trạch, sinh hoạt văn hóa này đã kết tinh thành sợi dây gắn kết bền chặt giữa con người với thiên nhiên.

Huyền tích chiếc cồng vàng ngân vang dưới gò đất cổ

Theo lời kể lưu truyền qua nhiều thế hệ bô lão người Khmer tại ấp An Trạch, tên gọi Thắc Côn (hay Thắk Côn theo ngữ âm Khmer bản địa) mang ý nghĩa gốc là lễ hội đạp cồng. Truyền thuyết kể rằng vào khoảng ba trăm năm trước, giữa cánh đồng lúa vùng xã An Hiệp nổi lên một gò đất tự nhiên tròn đầy tựa mặt chiếc cồng chiêng cổ, quanh năm có mạch nước ngầm rỉ ra trong vắt. Mỗi khi người nông dân đi làm đồng giậm chân lên gò đất ấy, từ sâu trong lòng đất lại vọng lên chuỗi âm thanh ngân nga trầm hùng như tiếng cồng vàng báo hiệu mùa mưa sắp về tưới mát ruộng đồng. Về sau, do có kẻ tham lam lén đào bới gò đất vào ban đêm nhằm chiếm đoạt báu vật, chiếc cồng thiêng đã biến mất dưới lòng sâu, chỉ để lại một hố nước ngọt lành không bao giờ cạn. Để tạ ơn thần linh và răn dạy con cháu giữ gìn lòng ngay thẳng, dân làng đã dựng lên miếu Thắc Côn ngay bên gò đất cổ, mở đầu cho tục lệ hành hương vào dịp giữa tháng Ba âm lịch hằng năm.

Quá trình giao thoa tín ngưỡng của ba dân tộc anh em

Trong dòng chảy lịch sử hình thành xứ Srok Kh'leang Sóc Trăng và sự giao thoa văn hóa Kinh Khmer Hoa, vùng đất huyện Châu Thành nằm ngay cửa ngõ giao thương dẫn vào trung tâm đô thị Sóc Trăng xưa. Khi cộng đồng người Kinh và người Hoa đến định cư bên cạnh các phum sóc Khmer lâu đời, câu chuyện về gò đất lễ hội đạp cồng cùng sự linh ứng của ngôi miếu cổ đã chạm đến tâm thức chung của cư dân nông nghiệp. Tín ngưỡng thờ thần đất Neak Ta, thần bốn mặt Mahaprom của người Khmer đã dung hòa tự nhiên với tục thờ Thần Nông của người Kinh và tín ngưỡng cầu bình an của người Hoa. Qua từng thập niên, ngôi miếu đơn sơ buổi đầu được cộng đồng ba dân tộc chung tay tu bổ thành miếu Thắc Côn khang trang nằm kế cận quần thể chùa Mahasal Thatmon, định hình diện mạo độc bản của một kỳ lễ hội đa văn hóa.

Giai đoạn và yếu tố lịch sửKhông gian văn hóa gắn kếtÝ nghĩa định hình bản sắc lễ hội Thắc Côn
Khởi nguyên truyền thuyết dân gianGò đất hình chiếc cồng và mạch nước ngầm tại ấp An TrạchHình thành tên gọi lễ hội đạp cồng và bài học đạo đức dân gian về lòng trung thực
Thiết lập không gian thờ tự cổKhu vực miếu Thắc Côn và chùa Mahasal Thatmon tại xã An HiệpKết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ thần bảo hộ nông nghiệp với triết lý Phật giáo Nam tông
Giao thoa cộng đồng qua ba thế kỷCác phum sóc, làng xóm thuộc huyện Châu Thành và vùng phụ cậnQuy tụ sự tham gia đồng lòng của ba dân tộc thông qua giao thoa văn hóa Kinh Khmer Hoa
Ghi danh di sản cấp quốc giaToàn bộ không gian văn hóa lễ hội tại tỉnh Sóc Trăng và vùng Tây Nam BộĐược Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025

Không gian văn hóa và lễ vật bình bông dừa trong lễ hội Thắc Côn

Nét đặc sắc bậc nhất làm nên danh tiếng của lễ hội Thắc Côn trên bản đồ văn hóa Nam Bộ chính là tập quán dâng cúng lễ vật thuần khiết từ cây trái miệt vườn. Linh hồn của ngày hội nằm trọn trong những cặp bình bông dừa mang vẻ đẹp mộc mạc, thanh tao và thấm đẫm triết lý sinh thái của cư dân vùng sông nước.

Nghệ thuật chế tác lễ vật Slathođôn từ trái dừa tươi

Trong ngôn ngữ và nghi lễ truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ, vật phẩm dâng cúng trung tâm tại lễ hội được gọi trang trọng là Slathođôn (hay bình bông lộc làm từ trái dừa). Để chuẩn bị một cặp bình bông dừa đúng chuẩn cổ lệ, người nghệ nhân lựa chọn những trái dừa tươi vừa hái từ vườn nhà, vỏ xanh bóng và bên trong chứa đầy nước ngọt tinh khiết. Trái dừa được vạt phẳng phần đáy để tạo chân đế vững chãi, đồng thời vạt khéo phần chóp trên để cắm trang trí lá trầu xanh têm cánh phượng, cau non, hoa sen hồng thanh khiết và hoa cúc vạn thọ. Điểm xuyết xung quanh miệng dừa là năm nhánh bông tre vót mảnh gắn hoa giấy trang kim lấp lánh cùng cặp đèn cầy đỏ và ba nén nhang thơm. Tại các xóm nghề lân cận như làng đan đát Phú Tân hay làng nghề giã cốm dẹp Phú Tân Châu Thành Sóc Trăng, nhiều gia đình khéo tay vẫn gìn giữ bí quyết tạo hình Slathođôn nhiều tầng tinh xảo để phục vụ bà con đi trẩy hội.

Ý nghĩa biểu tượng của trái dừa và lộc nước ngọt lành

Không phải ngẫu nhiên mà trái dừa tươi lại trở thành lễ vật thiêng liêng nhất trong lễ hội Thắc Côn suốt hàng trăm năm qua. Xét theo điều kiện tự nhiên của vùng đồng bằng ven biển Sóc Trăng, tháng Ba âm lịch là thời điểm cuối mùa khô khi nắng hạn kéo dài khiến nguồn nước ngọt trở nên vô cùng quý giá. Trong bối cảnh ấy, trái dừa mang trong lòng bầu nước ngọt mát lành chính là kết tinh kỳ diệu của đất mẹ, tượng trưng cho nguồn nhựa sống bất diệt nuôi dưỡng con người vượt qua mùa hạn. Khi người dân thành kính nâng cặp bình bông dừa đặt lên bệ thờ tại miếu Thắc Côn, họ đang dâng lên thần linh và Đức Phật những gì trong sạch nhất của quê hương để cầu mưa thuận gió hòa, đồng thời xin lại một bình bông lộc hoặc đón nhận giọt nước dừa thanh mát mang về đặt lên bàn thờ gia tiên để cầu gia đạo bình an.

Không gian kiến trúc mái ngói cổ kính của ngôi miếu Thắc Côn nghi ngút khói hương tại xã An Hiệp huyện Châu Thành
Không gian kiến trúc mái ngói cổ kính của ngôi miếu Thắc Côn nghi ngút khói hương tại xã An Hiệp huyện Châu Thành

Quần thể kiến trúc miếu Thắc Côn và chùa Mahasal Thatmon

Không gian thực hành di sản của lễ hội Thắc Côn trải rộng trên trục cảnh quan rợp bóng cây cổ thụ nối liền giữa miếu Thắc Côn và ngôi cổ tự chùa Mahasal Thatmon tại ấp An Trạch. Ngôi miếu chính tọa lạc ngay bên vị trí gò đất cổ năm xưa, nổi bật với hệ mái ngói hai tầng đắp nổi hình tượng rồng Naga uốn lượn ở các góc đao, bên trong đặt bài vị các bậc tiền hiền khai khẩn và thần bảo hộ đất đai. Chỉ cách ngôi miếu một quãng đường ngắn rợp cờ Phật giáo ngũ sắc là khuôn viên chùa Mahasal Thatmon, một công trình kiến trúc tôn giáo tiêu biểu mang đậm phong cách nghệ thuật chùa tháp Khmer Nam Bộ tương đồng với vẻ đẹp cổ kính của chùa Dơi Sóc Trăng hay chùa Kh'leang Sóc Trăng, tạo nên quần thể tâm linh thoáng đãng giữa vùng quê huyện Châu Thành.

  • Lễ vật Slathođôn (Bình bông dừa): Chế tác từ trái dừa tươi vạt phẳng đáy, bên trên cắm hoa sen, lá trầu, cau non, nhang đèn và năm cành hoa giấy trang kim tượng trưng cho ngũ phúc.
  • Không gian miếu Thắc Côn: Nơi lưu giữ dấu tích gò đất tiếng cồng cổ xưa, trung tâm thực hành nghi thức dâng bình bông dừa cầu an và xin lộc nước ngọt đầu mùa.
  • Không gian chùa Mahasal Thatmon: Trung tâm cử hành các nghi lễ Phật giáo Nam tông Khmer gồm tụng kinh cầu quốc thái dân an, thuyết pháp và đặt bát cúng dường chư tăng.
  • Tuyến đường hội làng An Trạch: Không gian giao lưu văn hóa cộng đồng, trưng bày nông sản địa phương, bánh dân gian và trình diễn nghệ thuật truyền thống suốt ngày đêm.

Trình tự nghi thức và hoạt động văn hóa tại lễ hội Thắc Côn

Diễn ra liên tục từ ngày 13 đến hết ngày 17 tháng Ba âm lịch (với ba ngày trọng tâm là 15, 16 và 17 tháng Ba), lễ hội Thắc Côn được tổ chức bài bản theo cấu trúc kết hợp chặt chẽ giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội rộn ràng theo đúng cổ lệ của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Nghi lễ Phật giáo Nam tông và tục đặt bát cúng dường

Ngay từ sáng sớm ngày rằm 15 tháng Ba âm lịch, tiếng trống Chhay Dăm và dàn nhạc ngũ âm ngân vang khắp ấp An Trạch báo hiệu giờ phút khai mở chính thức của kỳ đại lễ. Tại khu vực miếu Thắc Côn, ban quản trị cùng các vị achar tiến hành nghi thức dâng hương hoa, đọc lời khấn nguyện bằng tiếng Khmer cầu xin chư thiên, thần linh phù hộ cho quốc thái dân an, trong khi hàng ngàn người dân xếp hàng trật tự tiến vào chánh điện miếu để dâng cặp bình bông dừa (Slathođôn). Song hành cùng nghi thức tại miếu cổ, không gian tại chùa Mahasal Thatmon diễn ra các khóa lễ tụng kinh chúc phúc lành, cầu siêu hồi hướng công đức cho các bậc tiền nhân khai phá vùng đất xã An Hiệp và nghi thức đặt bát (Tak Bat), nơi đông đảo Phật tử ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa trang nghiêm xếp hàng dài dọc sân chùa dâng cơm trắng, bánh trái lên các vị sư sãi.

Phật tử và người dân xếp hàng trang nghiêm thực hiện nghi thức đặt bát cúng dường chư tăng tại lễ hội Thắc Côn
Phật tử và người dân xếp hàng trang nghiêm thực hiện nghi thức đặt bát cúng dường chư tăng tại lễ hội Thắc Côn

Không gian diễn xướng nghệ thuật và hội xuân phum sóc

Khi ánh hoàng hôn buông xuống trên cánh đồng huyện Châu Thành, phần hội của lễ hội Thắc Côn bừng sáng lung linh dưới ánh đèn lồng và cờ hoa rực rỡ quanh chùa Mahasal Thatmon cùng miếu Thắc Côn. Tâm điểm của những đêm hội là các chương trình biểu diễn nghệ thuật sân khấu Dù Kê và Rô Băm của đồng bào Khmer Sóc Trăng, nơi các đoàn nghệ thuật truyền thống tái hiện những tích truyện cổ đề cao lòng trung hiếu hòa cùng vòng múa Rom Vong, Lăm Thôn nhịp nhàng. Bên cạnh đó, ngày hội còn là dịp để cư dân bản địa giới thiệu những thức quà ẩm thực truyền thống của vùng đất giao thoa văn hóa, từ hương vị đậm đà của bún nước lèo Sóc Trăng thơm nồng mùi ngải bún, cho đến những chiếc bánh pía Sóc Trăng dẻo thơm và những viên mè láo Sóc Trăng giòn xốp ngọt ngào.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội Thắc Côn

Trải qua bao biến thiên của thời gian, lễ hội Thắc Côn vẫn giữ vẹn nguyên cốt cách thuần hậu, trở thành một bảo tàng sống lưu giữ tâm thức nông nghiệp và tinh thần đại đoàn kết dân tộc nơi miền Tây Nam Bộ. Những giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội đã được khẳng định xứng tầm thông qua sự ghi nhận trang trọng của Nhà nước.

Biểu tượng đoàn kết cộng đồng và triết lý sinh thái

Giá trị cốt lõi đầu tiên của lễ hội Thắc Côn nằm ở khả năng kết nối cộng đồng vượt qua mọi ranh giới ngôn ngữ hay phong tục riêng biệt. Cùng với đại lễ đón năm mới Tết Chôl Chnăm Thmây vào tháng Tư dương lịch và kỳ lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng vào rằm tháng Mười âm lịch, ngày hội cúng dừa tháng Ba tại xã An Hiệp tạo nên nhịp cầu giao lưu văn hóa bền chặt giữa ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa. Hơn thế nữa, tập quán sử dụng hoàn toàn nguyên liệu tự nhiên dễ phân hủy như trái dừa tươi, lá trầu, cau non, hoa sen và cành tre trong việc chế tác bình bông dừa tại miếu Thắc Côn phản ánh một triết lý sinh thái tiến bộ của tiền nhân, giáo dục thế hệ trẻ lòng biết ơn đất mẹ và ý thức bảo vệ nguồn nước ngọt của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc và sức sống bền bỉ của lễ hội trong đời sống cộng đồng, năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định đưa lễ hội truyền thống Thắk Côn (Cúng dừa) của người Khmer tại xã An Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Sóc Trăng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện trọng đại này không chỉ là niềm tự hào to lớn của nhân dân địa phương mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc để triển khai các đề án bảo tồn không gian di tích, truyền dạy nghệ thuật chế tác Slathođôn và giữ gìn sự tôn nghiêm của các nghi thức cổ truyền.

Mỗi độ rằm tháng Ba âm lịch trở về, hình ảnh những cặp bình bông dừa xanh mướt nâng niu trên tay người hành hương lại khắc họa vẻ đẹp nhân văn sâu lắng của lễ hội Thắc Côn giữa vùng đất phương Nam trù phú. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến vùng châu thổ Cửu Long, chuyên trang Cần Thơ NSSC luôn đồng hành lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác về lễ hội Thắc Côn, góp phần đưa nét đẹp văn hóa bản địa tỏa sáng bền vững trong dòng chảy văn hóa Việt Nam đương đại.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất