Bỏ qua đến nội dung

Tết Chôl Chnăm Thmây - Nét đẹp lễ hội mừng năm mới của đồng bào Khmer

Diễn ra vào giữa tháng Tư dương lịch hằng năm tại các ngôi chùa và phum sóc phương Nam, Tết Chôl Chnăm Thmây mở ra chu kỳ chuyển mùa mưa thuận gió hòa thông qua chuỗi nghi thức rước Đại lịch, đắp núi cát cầu phúc và lễ tắm tượng Phật trang nghiêm.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Không gian sân chùa Khmer Nam Bộ trang hoàng núi cát và tranh thần Têvôđa trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Trên khắp các phum sóc trù phú trải dài dọc vùng hạ lưu sông Hậu, Tết Chôl Chnăm Thmây giữ vị trí là kỳ lễ hội mừng năm mới truyền thống lớn nhất và thiêng liêng nhất trong năm của đồng bào Khmer Nam Bộ. Khi những cơn mưa đầu mùa tháng Tư dương lịch bắt đầu làm dịu đi cái nắng hanh hao của mùa khô, tiếng nhạc ngũ âm cùng sắc cờ Phật giáo lại rợp bóng tại các ngôi cổ tự để đón mừng Đại lịch Maha Sangkran và khởi đầu một chu kỳ sinh trưởng tràn đầy sức sống.

Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa nông lịch của Tết Chôl Chnăm Thmây

Sự ra đời và lưu truyền hàng thiên niên kỷ của Tết Chôl Chnăm Thmây bắt nguồn từ sự quan sát tinh tế quy luật vận hành của vũ trụ kết hợp cùng triết lý nhân sinh sâu sắc của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Dịp lễ này phản ánh mối giao cảm hài hòa giữa con người với đất trời phương Nam.

Cội nguồn lịch pháp Sangkran và chu kỳ chuyển mùa tháng Tư

Trong ngôn ngữ Khmer, cụm từ Chôl Chnăm Thmây mang ý nghĩa trực tiếp là "Vào năm mới" (Chôl là vào, Chnăm là năm, Thmây là mới). Khác với Tết Nguyên đán tính theo chu kỳ mặt trăng của cư dân Á Đông, thời điểm cử hành Tết Chôl Chnăm Thmây được xác định dựa trên lịch pháp Sangkran cổ truyền gắn liền với chu kỳ vận hành của mặt trời đi qua mười hai chòm sao Hoàng đạo. Thời khắc mặt trời kết thúc vòng quay tại cung Song Ngư để bước sang cung Bạch Dương luôn rơi vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch hằng năm (thường kéo dài ba ngày từ 14 đến 16 tháng Tư, hoặc bốn ngày đối với năm nhuận). Xét theo điều kiện khí hậu tự nhiên của vùng châu thổ Cửu Long, trung tuần tháng Tư chính là ngưỡng cửa giao mùa giữa mùa nắng hạn khô cằn và mùa mưa dồi dào nguồn nước ngọt, nên cư dân đồng bào Khmer Nam Bộ bước vào dịp lễ mừng năm mới với tâm thế hân hoan đón đợi những cơn mưa đầu mùa tưới mát ruộng đồng để chuẩn bị gieo sạ vụ mùa mới.

Huyền tích thần bốn mặt Kapila và bảy nàng Têvôđa

Ẩn sâu trong các nghi thức đón năm mới của Tết Chôl Chnăm Thmây là câu chuyện huyền thoại cổ xưa về cuộc đấu trí giữa vị đại phạm thiên bốn mặt Kapila Mahaprom và chàng thiếu niên thông thái Dhammapala xoay quanh ba câu hỏi về nơi trú ngụ của cái phúc trên cơ thể con người vào buổi sáng, buổi trưa và buổi tối. Nhờ trí tuệ mẫn tiệp và sự thấu hiểu đạo lý dùng nước mát rửa mặt buổi sáng, vỗ nước lên ngực buổi trưa và rửa chân sạch sẽ trước khi đi ngủ buổi tối, chàng Dhammapala đã giải đáp trọn vẹn cả ba câu đố. Giữ đúng lời thề danh dự, vị thần Kapila Mahaprom đã căn dặn bảy người con gái là các nàng tiên nữ chư thiên Têvôđa đặt đầu cha lên chiếc mâm vàng trong động thiêng trên đỉnh núi Tu Di (núi Meru), và cứ mỗi dịp giao thừa chuyển sang năm mới theo Đại lịch Maha Sangkran, một trong bảy nàng chư thiên Têvôđa lại luân phiên rước mâm vàng đi vòng quanh vũ trụ theo chiều kim đồng hồ để ban phát mưa lành và hộ trì muôn dân.

Yếu tố cấu thành cốt lõiNội dung và biểu tượng văn hóaÝ nghĩa trong đời sống đồng bào Khmer
Lịch pháp Sangkran cổ truyềnXác định thời khắc mặt trời bước vào cung Bạch Dương giữa tháng Tư dương lịchĐánh dấu sự chuyển giao từ mùa khô sang mùa mưa và mở đầu chu kỳ canh tác lúa nước
Huyền tích thần Kapila MahapromCuộc đố trí với chàng Dhammapala về ba thời khắc rạng rỡ của con ngườiKhuyên răn con người giữ gìn thân tâm thanh tịnh, đề cao chữ tín và trí tuệ học vấn
Bảy nàng tiên nữ chư thiên TêvôđaCác vị thần hộ mệnh năm mới luân phiên xuống trần gian theo thứ trong tuầnBiểu trưng cho sự che chở của thiên giới, mang lại bình an, phúc lộc và mưa thuận gió hòa
Không gian chùa Phật giáo Nam tôngTrung tâm cử hành trọn vẹn ba ngày lễ lớn tại mỗi phum sócGắn kết tín ngưỡng dân gian với giáo lý từ bi, hiếu đạo của Phật giáo Nam tông Khmer

Cấu trúc nghi lễ ba ngày truyền thống trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Trải qua hàng thế kỷ định hình và hoàn thiện, toàn bộ tiến trình nghi lễ của Tết Chôl Chnăm Thmây được tổ chức chặt chẽ theo cấu trúc ba ngày chính thức (hoặc bốn ngày vào năm nhuận). Mỗi ngày lễ đều mang một tên gọi riêng bằng tiếng Khmer gắn liền với những nghi thức tâm linh và đạo đức gia đình sâu sắc.

Ngày Chôl Sangkran Thmây và lễ rước Đại lịch Maha Sangkran

Ngày đầu tiên của kỳ nghỉ Tết được gọi là ngày Chôl Sangkran Thmây, đánh dấu khoảnh khắc giao thừa chính thức đón vị chư thiên Têvôđa mới xuống cai quản trần gian. Trước giờ giao thừa, khắp các gia đình trong phum sóc đều quét dọn, trang hoàng nhà cửa sạch đẹp, lập bàn thờ Têvôđa trước sân nhà với năm nhánh bông, năm cây đèn cầy, năm nén nhang cùng mâm ngũ quả tươi ngon để thắp nhang khấn nguyện đón thần năm mới. Tâm điểm trang trọng nhất của ngày Chôl Sangkran Thmây diễn ra tại khuôn viên các ngôi cổ tự danh tiếng vùng Cần Thơ và Sóc Trăng như chùa Pôthi Somrôn Ô Môn Cần Thơ, chùa Som Rong Sóc Trăng hay chùa Chén Kiểu Sóc Trăng, nơi hàng trăm Phật tử xếp thành đoàn rước trang nghiêm nâng chiếc kiệu vàng đặt cuốn Đại lịch Maha Sangkran đi vòng quanh ngôi chánh điện đúng ba vòng theo chiều kim đồng hồ trong tiếng trống Chhay Dăm rền vang.

Ngày Wonbơf dâng cơm chư tăng và nghi thức đắp núi cát

Bước sang ngày thứ hai mang tên ngày Wonbơf (hay Virak Wanabat), trọng tâm sinh hoạt văn hóa hướng về việc tích lũy phước đức thông qua nghi thức đặt bát dâng cơm cúng dường các vị sư sãi vào buổi sáng và buổi trưa, đồng thời làm lễ hồi hướng công đức cho ông bà, tổ tiên nhiều đời. Vào buổi chiều của ngày Wonbơf, khắp sân các ngôi chùa cổ kính như chùa Dơi Sóc Trăng và chùa Kh'leang Sóc Trăng lại nhộn nhịp với nghi thức đắp núi cát (Puôn Phnôm Khsach), nơi Phật tử và chư tăng dùng cát sạch đắp thành tám ngọn núi nhỏ vây quanh một ngọn núi lớn ở chính giữa theo tám hướng vũ trụ, tượng trưng cho đỉnh núi Tu Di và gửi gắm ước nguyện mỗi hạt cát đắp lên chùa sẽ kết tụ thành muôn vàn hạt phúc lành cho cộng đồng.

Các vị chư tăng Phật giáo Nam tông Khmer tỉ mỉ tạo tác ngọn núi cát hình bảo tháp trong Tết Chôl Chnăm Thmây
Các vị chư tăng Phật giáo Nam tông Khmer tỉ mỉ tạo tác ngọn núi cát hình bảo tháp trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Ngày Lơng Săk tắm tượng Phật và báo hiếu ông bà

Ngày thứ ba khép lại chuỗi nghi lễ cổ truyền được gọi là ngày Lơng Săk (ngày chính thức bước sang niên lịch mới và tăng thêm một tuổi đời). Nghi thức thiêng liêng nhất trong buổi sáng ngày Lơng Săk là lễ tắm tượng Phật được cử hành trọng thể tại chánh điện nhà chùa rồi lan tỏa về từng bàn thờ Phật tại tư gia, khi người dân dùng cành hoa rưới nhẹ làn nước sạch ướp hương trầm và hoa tươi lên kim thân các pho tượng Phật để gột rửa bụi trần, cầu xin nguồn nước mát lành tưới tắm cho vạn vật. Sau khi hoàn tất lễ tắm tượng Phật tại chùa, con cháu trong các gia đình Khmer trở về nhà dâng nước thơm tắm báo hiếu ông bà, cha mẹ, dâng tặng quần áo mới và tiếp tục ra khu vực tháp đựng hài cốt quanh chùa để làm lễ cầu siêu Bâng Skôl cầu nguyện cho hương linh tổ tiên siêu thoát nơi cõi lành.

Người dân và trẻ nhỏ thành kính thực hiện lễ tắm tượng Phật bằng nước ướp hương hoa trong Tết Chôl Chnăm Thmây
Người dân và trẻ nhỏ thành kính thực hiện lễ tắm tượng Phật bằng nước ướp hương hoa trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Không gian văn hóa chùa Khmer và nghệ thuật trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Trong đời sống tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ, ngôi chùa không chỉ là nơi tu hành của chư tăng mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục và bảo tồn di sản nghệ thuật của cả phum sóc. Vì thế, những ngày Tết Chôl Chnăm Thmây chính là dịp để toàn bộ kho tàng mỹ thuật, âm nhạc, múa dân gian và văn hóa ẩm thực cổ truyền được phô diễn rạng rỡ nhất.

Hòa âm ngũ âm và vũ điệu dân gian sân chùa

Suốt ba ngày Tết, không gian từ cổng chùa cho đến các con đường làng tại Cần Thơ, Sóc Trăng, Hậu Giang luôn ngập tràn thanh âm rộn rã của dàn nhạc ngũ âm Pin Peat, tiếng trống Chhay Dăm hùng tráng và những vòng múa Rom Vong, Lăm Lêu, Saravan uyển chuyển dưới ánh trăng tháng Tư. Đặc biệt, tại các trung tâm văn hóa lớn của đồng bào Khmer, những đêm hội mừng năm mới không thể thiếu các vở diễn thuộc nghệ thuật sân khấu Dù Kê và Rô Băm của đồng bào Khmer Sóc Trăng cùng sự trưng bày các bức họa Phật tích, tranh thờ Têvôđa lộng lẫy được chế tác từ nghề vẽ tranh kính người Khmer, kết hợp với các trò chơi dân gian truyền thống như ném còn, kéo co, đập nồi đất và thả đèn gió cầu bình an.

Hương vị ẩm thực ngày Tết trong từng nếp nhà phum sóc

Văn hóa ẩm thực trong dịp Tết Chôl Chnăm Thmây cũng mang đậm bản sắc mùa vụ và lòng hiếu khách nồng hậu của cư dân miền sông nước Tây Nam Bộ. Trước Tết vài ngày, các bà, các mẹ trong từng phum sóc đã quây quần bên bếp lửa hồng để gói bánh tét nhân đậu xanh mỡ heo, làm bánh gừng (Num Khnhây), bánh ống và chuẩn bị những mẻ cốm dẹp Sóc Trăng trộn dừa nạo đường cát thơm lừng để dâng cúng tổ tiên. Trong những ngày đón khách quý đến chúc Tết gia đình, hầu như ngôi nhà nào của người Khmer cũng chuẩn bị một nồi bún nước lèo Sóc Trăng nóng hổi dậy mùi ngải bún, mắm bò hóc nấu cùng cá lóc đồng và tôm đất tươi ngọt để thết đãi bạn bè người Kinh, người Hoa cùng đến chung vui.

  • Ngày thứ nhất (Chôl Sangkran Thmây): Tắm gội thanh tịnh, lập bàn thờ đón thần năm mới tại gia và cử hành lễ rước Đại lịch Maha Sangkran ba vòng quanh chánh điện chùa.
  • Ngày thứ hai (Wonbơf / Virak Wanabat): Thực hiện nghi thức đặt bát dâng cơm cúng dường chư tăng vào buổi sáng, buổi trưa và tổ chức đắp núi cát theo tám hướng vũ trụ vào buổi chiều.
  • Ngày thứ ba (Lơng Săk): Cử hành lễ tắm tượng Phật bằng nước thơm ướp hoa tại chùa, làm lễ tắm báo hiếu ông bà cha mẹ tại nhà và đi lễ cầu siêu Bâng Skôl tại các tháp cốt.
  • Hoạt động văn hóa nghệ thuật: Trình diễn nhạc ngũ âm, múa trống Chhay Dăm, múa Rom Vong, sân khấu Dù Kê, Rô Băm và tổ chức các trò chơi dân gian truyền thống tại sân chùa.

Sức sống văn hóa và giá trị đoàn kết của Tết Chôl Chnăm Thmây

Cùng với lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Sóc Trăng Cần Thơ, lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng và lễ hội Thắc Côn, đại lễ mừng năm mới tháng Tư hợp thành hệ thống lễ hội trụ cột định hình bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ. Trong bối cảnh phát triển mới của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, ngày Tết cổ truyền này ngày càng tỏa sáng như một biểu tượng của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Gìn giữ đạo lý hiếu nghĩa và truyền thống yêu nước

Lịch sử phát triển của các phum sóc và hệ thống chùa Khmer tại vùng Tây sông Hậu luôn gắn liền với truyền thống yêu nước, đoàn kết bảo vệ quê hương và xây dựng đời sống văn hóa mới. Tinh thần nhập thế tốt đời đẹp đạo của các bậc cao tăng yêu nước tiêu biểu như Hòa thượng Lý Đươl đã góp phần định hướng để mỗi mùa Tết Chôl Chnăm Thmây trở thành ngày hội giáo dục truyền thống đạo đức, lòng nhân ái và tinh thần tương thân tương ái trong cộng đồng. Thông qua các nghi thức giản dị mà sâu sắc như đắp núi cát, lễ tắm tượng Phật và lễ tắm báo hiếu đấng sinh thành, thế hệ trẻ người Khmer được nhắc nhở về cội nguồn dân tộc, biết trân trọng công ơn dưỡng dục của cha mẹ và giữ gìn tiếng nói, chữ viết, trang phục truyền thống của cha ông.

Lan tỏa bản sắc văn hóa Khmer vùng sông Hậu

Ngày nay, Tết Chôl Chnăm Thmây đã vượt ra khỏi phạm vi sinh hoạt của riêng từng phum sóc để trở thành ngày hội văn hóa chung thu hút đông đảo nhân dân và du khách trong cả nước tìm về trải nghiệm. Công tác tổ chức lễ hội tại các ngôi chùa luôn đề cao nếp sống văn minh, giữ gìn vệ sinh môi trường cảnh quan, bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền và không gian diễn xướng nghệ thuật dân gian thuần khiết.

Mỗi độ tháng Tư về, khi những cánh hoa đại, hoa sen tỏa hương trong làn nước thơm tắm Phật, Tết Chôl Chnăm Thmây lại thắp lên niềm tin yêu và hy vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa trên khắp miền châu thổ. Đồng hành cùng sứ mệnh gìn giữ và tôn vinh kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam, chuyên trang Cần Thơ NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa toàn diện về Tết Chôl Chnăm Thmây, góp phần khẳng định sức sống trường tồn của văn hóa Khmer Nam Bộ trong lòng dân tộc.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất