Bỏ qua đến nội dung

Chùa Dơi Sóc Trăng - Kiệt tác kiến trúc Khmer hơn bốn thế kỷ giữa vườn sao cổ thụ

Tọa lạc trên đường Văn Ngọc Chính thuộc phường 3, thành phố Sóc Trăng, chùa Dơi Sóc Trăng mang danh hiệu chính thức Wat Sêrây Têchô Mahatup được khởi dựng từ năm 1569. Công trình là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tiêu biểu của đồng bào Khmer Nam Bộ với không gian sinh thái tự nhiên hài hòa.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh ngôi chánh điện cổ kính rợp bóng cây sao dầu tại chùa Dơi Sóc Trăng

Giữa bức tranh văn hóa đa sắc của vùng đất Tây sông Hậu, quần thể chùa Dơi Sóc Trăng hiện lên như một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc tôn giáo sống động ẩn mình dưới những vòm cây cổ thụ trăm năm tuổi. Trải qua hơn bốn trăm năm mươi năm bồi đắp bởi lòng sùng mộ Phật pháp của cộng đồng phum sóc, nơi đây vừa kết tinh triết lý giác ngộ Thượng tọa bộ vừa che chở cho hàng vạn cá thể dơi tự nhiên cùng chung sống bình yên.

Lịch sử hơn bốn thế kỷ hình thành chùa Dơi Sóc Trăng

Quá trình ra đời và phát triển của chùa Dơi Sóc Trăng phản ánh sinh động tiến trình tụ cư, khai phá vùng đất trũng ven biển Nam Bộ của cộng đồng người Khmer từ thế kỷ XVI. Ngôi cổ tự đóng vai trò vừa là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo, vừa là thiết chế văn hóa lưu giữ ký ức lịch sử của vùng đất trù phú.

Khởi nguyên năm 1569 và ý nghĩa danh xưng Mahatup

Theo các thư tịch cổ viết trên lá cây buông lưu giữ tại bổn tự, ngôi chùa được khởi công xây dựng vào năm 1569 (tức năm 2113 theo Phật lịch Nam tông) do ông Thạch Út đứng đầu vận động các gia đình phật tử quyên góp công sức. Trong giai đoạn đầu định cư trên giồng cát cao ráo gắn liền với lịch sử hình thành xứ Srok Kh'leang Sóc Trăng và sự giao thoa văn hóa Kinh Khmer Hoa, cư dân địa phương đã dựng ngôi chánh điện đầu tiên bằng gỗ rừng, tre trúc và lợp lá dừa nước làm nơi thờ Phật Thích Ca Mâu Ni.

Trong tiếng Khmer, danh hiệu chính thức của ngôi cổ tự là Wat Sêrây Têchô Mahatup, thường gọi ngắn gọn là chùa Mahatup. Theo ngữ nghĩa cổ truyền, Sêrây mang hàm nghĩa phúc lành cao quý, Têchô biểu thị uy đức chánh pháp, còn Mahatup xuất phát từ điển tích về cuộc kháng cự bảo vệ sự bình yên của phum sóc hoặc được giải nghĩa là công trình kiến tạo từ đại phúc đức. Qua quá trình giao tiếp hàng ngày giữa ba cộng đồng cư dân sinh sống quanh vùng hải cảng cổ Bãi Xàu, âm đọc Mahatup dần được phát âm trại sang âm Hán Việt thành chùa Mã Tộc. Bên cạnh đó, do vườn cây sao, cây dầu quanh chùa trở thành nơi trú ngụ của hàng vạn cá thể dơi lớn, nhân dân Nam Bộ đã gọi nơi đây bằng tên dân dã là chùa Dơi.

Hành trình mười chín đời trụ trì gìn giữ cổ tự

Suốt chiều dài hơn bốn thế kỷ rưỡi từ năm 1569 đến nay, ngôi già lam cổ kính đã trải qua mười chín đời đại đức trụ trì kế tiếp nhau gìn giữ giới luật và chăm lo Phật sự. Bước sang cuối thế kỷ XIX, sự phát triển của kinh tế nông nghiệp vùng đồng bằng tạo điều kiện cho nhà chùa tiến hành các đợt trùng tu lớn. Vào năm 1900, dưới sự chủ trì của các vị cao tăng và nghệ nhân lành nghề, ngôi chánh điện được kiến thiết lại kiên cố bằng tường gạch vữa vôi, khung kèo gỗ quý và mái lợp ngói truyền thống.

Đến năm 1960, nhà chùa tiếp tục tôn tạo các mảng phù điêu mặt tiền, hành lang bao quanh chánh điện cùng khu nhà hội nhằm hoàn thiện diện mạo mỹ thuật của dòng Phật giáo Nam tông Khmer vùng Tây Nam Bộ. Sau sự cố hỏa hoạn làm hư hại phần mái gỗ chánh điện vào tháng 8 năm 2007, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng chính quyền địa phương và đồng bào phật tử đã huy động các chuyên gia bảo tồn, nghệ nhân điêu khắc Khmer phục dựng nguyên trạng ngôi chánh điện theo đúng bản vẽ trắc đạc khảo cổ. Đến năm 2009, công trình chánh điện hoàn tất trùng tu, khôi phục trọn vẹn vẻ đẹp cổ kính vốn có.

| Hạng mục và tiêu chí di sản | Thông tin định danh và thông số kiến trúc | Giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái bản địa |

| --- | --- | --- |

| Tên gọi chính thức và dân gian | Wat Sêrây Têchô Mahatup (chùa Mã Tộc, chùa Dơi) | Phản ánh sự giao thoa ngôn ngữ Kinh - Khmer - Hoa tại Sóc Trăng |

| Niên đại khởi dựng và trùng tu | Khởi lập năm 1569; đại trùng tu các năm 1900, 1960, 2009 | Một trong những ngôi cổ tự Phật giáo Nam tông lâu đời nhất Nam Bộ |

| Vị trí địa lý hành chính | Đường Văn Ngọc Chính, phường 3, thành phố Sóc Trăng | Nằm trên giồng cát cổ cao ráo có tổng diện tích khuôn viên khoảng 4 héc-ta |

| Quy hoạch kiến trúc cốt lõi | Chánh điện (Preah Vihear), nhà hội Sala, tháp cốt, Kuti | Tuân thủ nghiêm ngặt quy phạm vũ trụ quan Phật giáo Thượng tọa bộ |

| Điêu khắc biểu tượng đặc trưng | Phù điêu Kemnar chống mái, rắn Naga, chim thần Krud | Đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc gỗ và đắp nổi vữa truyền thống Khmer |

| Di vật và hệ sinh thái đặc hữu | Bộ kinh lá buông cổ và đàn dơi quạ hàng vạn cá thể | Sự kết hợp hiếm có giữa di sản văn tự cổ và khu bảo tồn sinh thái tự nhiên |

| Danh hiệu xếp hạng quốc gia | Quyết định số 05/1999/QĐ-BVHTT ngày 12 tháng 2 năm 1999 | Công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia (loại hình kiến trúc nghệ thuật) |

Nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Nam tông tại chùa Dơi Sóc Trăng

Tổng thể quy hoạch không gian và kỹ thuật tạo hình tại chùa Dơi Sóc Trăng là minh chứng tiêu biểu cho triết lý mỹ học Phật giáo Thượng tọa bộ hòa quyện cùng quan niệm vũ trụ luận cổ xưa của cư dân Đông Nam Á. Mỗi đường nét chạm trổ trên mái ngói, đầu cột hay bậc thềm đều ẩn chứa hệ thống ký hiệu biểu tượng chặt chẽ.

Kết cấu mái tam cấp chạm khắc rắn thần Naga

Trung tâm của quần thể kiến trúc là ngôi chánh điện (Preah Vihear) xây dựng trên nền thềm cao hơn mặt sân khoảng một mét rưỡi, tạo thế tôn nghiêm mô phỏng ngọn núi vũ trụ Meru. Ngôi chánh điện có bình đồ hình chữ nhật dài hơn hai mươi mét, quay mặt chính về hướng đông — hướng Đức Phật Thích Ca ngồi thiền định dưới cội bồ đề khi thành đạo. Bao bọc quanh nền chánh điện là hai lớp hành lang cùng tường rào Sây-ma định giới không gian thiêng với các phiến đá biên giới chạm hoa văn lá đề.

Điểm nhấn nổi bật nhất của ngôi chánh điện nằm ở kết cấu bộ mái lợp ngói màu xếp chồng theo ba nếp tam cấp cao vút. Các viên ngói lợp trên mái được phối màu theo họa tiết hình quả trám đan xen sắc vàng, đỏ cam và xanh ngọc. Tại các góc diềm mái và dọc theo sống bờ nóc là hình tượng rắn thần Naga uốn lượn mềm mại với phần đuôi cong vút lên bầu trời gọi là Chổ-fa, tượng trưng cho chiếc cầu nối liền nhân gian với cõi Niết bàn. Chính giữa đỉnh bờ nóc chánh điện vươn lên ngọn tháp nhọn nhiều tầng biểu trưng cho trí tuệ giác ngộ.

Cổng tam quan thếp vàng chạm nổi tượng Phật và rắn Naga tại chùa Dơi Sóc Trăng
Cổng tam quan thếp vàng chạm nổi tượng Phật và rắn Naga tại chùa Dơi Sóc Trăng

Hình tượng tiên nữ Kemnar và không gian chánh điện

Chạy dọc theo bốn mặt hành lang bao quanh thân ngôi chánh điện là hàng chục cột trụ tròn nâng đỡ phần mái hiên vươn rộng. Tại vị trí tiếp giáp giữa đầu mỗi thân cột và diềm mái chạm hoa văn dây lá mạ vàng, các nghệ nhân Khmer đã tạo tác những bức phù điêu tròn khắc họa hình tượng tiên nữ Kemnar (Keynor hoặc Kinnari). Mỗi pho tượng Kemnar có nửa thân trên là thiếu nữ đội mũ miện tháp nhọn, hai bàn tay chắp trước ngực trong tư thế bái lạy Sampeah, còn nửa thân dưới mang đôi cánh và đuôi chim thiên nga dang rộng nâng đỡ mái chùa.

Xen kẽ với hình tượng Kemnar trên khung cửa và đầu đao còn có các mảng chạm khắc gỗ thể hiện chim thần Krud, chằn tinh Yeak cầm chùy bảo vệ chánh pháp và hoa sen cách điệu. Bước vào không gian nội điện thâm nghiêm, chính giữa bệ thờ cao nhiều tầng là pho tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tạc bằng đá nguyên khối cao hơn hai mét ngự trên tòa sen vàng, phía trước có tượng Phật ngự trên mình rắn thần Muchalinda bảy đầu. Xung quanh bốn bức tường trong lòng chánh điện là chuỗi bích họa truyền thống tái hiện cuộc đời Thái tử Tất Đạt Đa từ lúc đản sinh, xuất gia tầm đạo cho đến khi thành đạo và nhập Niết bàn.

Quần thể nhà hội Sala và vườn tháp xá lợi

Nằm hài hòa bên cạnh ngôi chánh điện trong khuôn viên rộng khoảng bốn héc-ta là hệ thống công trình phụ trợ phục vụ đời sống tu học của chư tăng và sinh hoạt cộng đồng. Nổi bật là công trình nhà hội Sala (giảng đường) được xây dựng thoáng đãng với mái lợp ngói đỏ uốn cong đầu đao và không gian sảnh rộng. Đây là nơi chư tăng thọ thực, đồng thời là nơi phật tử tụ họp nghe thuyết giảng giáo lý và tổ chức các hoạt động văn hóa trong những dịp lễ lớn.

Bao quanh khu vực chánh điện và nhà hội Sala là khu tăng xá (Kuti) — nơi ở và tịnh tu của các vị sư sãi, phòng đọc sách kinh điển cùng khu vườn tháp yên tĩnh dưới bóng cây cổ thụ. Trong truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ, người thân sau khi qua đời được cử hành nghi lễ hỏa táng, sau đó tro cốt được đặt vào hũ sành và đưa lên thờ phụng trong các ngôi bảo tháp nhỏ xây quanh chánh điện. Hàng chục ngôi tháp cốt chạm khắc hoa văn tinh xảo thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân phum sóc.

  • Ngôi chánh điện (Preah Vihear): Hạng mục linh thiêng đặt trên nền cao, mái ngói tam cấp chạm rồng rắn Naga và hàng cột đắp nổi tiên nữ Kemnar.
  • Không gian nội điện và bích họa: Tôn trí pho tượng Phật Thích Ca bằng đá nguyên khối cùng hệ thống tranh tường kể lại lịch sử cuộc đời Đức Phật.
  • Nhà hội Sala và tăng xá Kuti: Trung tâm sinh hoạt văn hóa, giảng dạy chữ viết Pali - Khmer và nơi tu học của chư tăng.
  • Hệ thống cổng chùa và vườn tháp cốt: Cổng chính hướng ra đường Văn Ngọc Chính chạm khắc phù điêu Phật đứng trên đài sen vàng dẫn vào khu vườn tháp.

Kho tàng cổ vật và hệ sinh thái của chùa Dơi Sóc Trăng

Bên cạnh giá trị mỹ thuật kiến trúc cổ điển sánh ngang với những danh lam nổi tiếng cùng vùng như chùa Kh'leang Sóc Trăng hay chùa Chén Kiểu Sóc Trăng, chùa Dơi Sóc Trăng còn sở hữu hai di sản vô giá hiếm nơi nào có được. Đó là kho tàng thư tịch cổ viết trên lá cây buông và quần thể sinh thái rừng cây cổ thụ nơi hàng vạn cá thể dơi tự nhiên hội tụ.

Bộ kinh lá buông cổ quý hiếm hàng trăm năm

Một trong những báu vật văn hiến quan trọng đang được nhà chùa bảo quản nghiêm ngặt là bộ kinh lá buông (Satra Slek Rith) có niên đại hàng trăm năm tuổi. Các vị cao tăng và trí thức Khmer xưa đã chọn những tàu lá non của cây buông đem phơi sương, luộc kỹ với thảo dược chống mối mọt, ép phẳng rồi cắt thành từng thanh lá dài năm mươi đến sáu mươi xăng-ti-mét. Người khắc kinh dùng bút sắt đầu nhọn Đéc-chạc tỉ mỉ khắc từng nét chữ Pali cổ và chữ Khmer cổ lên bề mặt lá, sau đó dùng hỗn hợp nhọ nồi trộn dầu mù u xoa đều lên mặt lá rồi lau sạch để mực đen thấm sâu vào rãnh chữ.

Các thanh lá buông sau khi khắc xong được đục hai lỗ nhỏ để xỏ dây kết thành từng tập kinh dày, bên ngoài kẹp hai thanh gỗ quý sơn son thếp vàng và bọc vải thổ cẩm trang trọng. Nội dung của các bộ kinh lá buông bao gồm Tam tạng kinh điển Phật giáo, các bản truyện cổ dân gian răn dạy đạo lý làm người, lịch pháp thiên văn và y học cổ truyền bản địa.

Đàn dơi quạ treo mình trên tán cây sao dầu cổ thụ tại chùa Dơi Sóc Trăng
Đàn dơi quạ treo mình trên tán cây sao dầu cổ thụ tại chùa Dơi Sóc Trăng

Vườn cây sao dầu và tập tính đàn dơi quạ

Yếu tố tạo nên bản sắc sinh thái độc đáo cho ngôi cổ tự chính là khu vườn rừng tự nhiên rộng gần bốn héc-ta bao bọc quanh chánh điện và nhà hội. Trong khuôn viên chùa có hàng trăm cây sao đen, cây dầu rái cổ thụ vươn cao từ hai mươi đến ba mươi mét, tán lá đan dày che rợp mát quanh năm. Trên những cành cây cao vút ấy là ngôi nhà chung của hàng vạn cá thể dơi quạ (dơi ngựa, thuộc họ Pteropodidae) có trọng lượng khoảng một ki-lô-gam và sải cánh rộng từ một mét đến một mét rưỡi.

Suốt hàng trăm năm qua, tập tính sinh học của đàn dơi quạ tại đây đã tạo nên hiện tượng tự nhiên kỳ thú. Ban ngày, hàng vạn con dơi móc chân treo ngược trên cành cây sao, cây dầu như những chùm quả lớn, lấy đôi cánh quấn quanh thân để ngủ. Khi hoàng hôn buông xuống, cả đàn dơi vỗ cánh bay lượn rồi tỏa đi khắp các vườn cây ăn trái tại đồng bằng sông Cửu Long kiếm ăn trong đêm và trở về chùa lúc bình minh. Dù tại thành phố Sóc Trăng có nhiều ngôi chùa Khmer có vườn cây cổ thụ như chùa Som Rong Sóc Trăng, đàn dơi quạ vẫn chỉ chọn khuôn viên chùa Mahatup làm nơi trú ngụ, không đậu sang vườn cây bên ngoài hàng rào và không ăn phá trái cây trồng trong vườn chùa.

Giá trị di sản văn hóa tâm linh tại chùa Dơi Sóc Trăng

Trải qua gần năm thế kỷ, chùa Dơi Sóc Trăng giữ vị trí là một trong những trụ cột văn hóa tinh thần quan trọng nhất của đồng bào Khmer Nam Bộ. Ngôi chùa vừa là trường học đạo đức truyền thống, vừa là không gian bảo tồn di sản văn hóa cấp quốc gia.

Tâm điểm hội tụ các lễ hội cổ truyền Khmer

Hàng năm, ngôi cổ tự Mahatup là tâm điểm diễn ra các kỳ đại lễ truyền thống mang đậm bản sắc nông nghiệp lúa nước. Vào giữa tháng tư dương lịch là dịp Tết Chôl Chnăm Thmây mừng năm mới, khi phật tử mang lễ vật vào chùa làm lễ rước Đại lịch Maha Sângkran, đắp núi cát cầu phúc và tắm tượng Phật. Đến cuối tháng tám âm lịch, cộng đồng lại trang nghiêm cử hành lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Sóc Trăng Cần Thơ tưởng nhớ công ơn tổ tiên.

Sôi động nhất trong năm là kỳ lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng diễn ra vào đêm rằm tháng mười âm lịch nhằm tạ ơn thần Mặt Trăng phù hộ mùa màng bội thu. Dưới ánh trăng rằm, các vị cao tăng thực hiện nghi thức cúng trăng, đút từng nắm cốm dẹp Sóc Trăng thơm dẻo cho trẻ nhỏ. Trong những đêm hội lớn tại sân chùa, tiếng nhạc ngũ âm ngân vang hòa cùng các tích tuồng cổ thuộc nghệ thuật sân khấu Dù Kê và Rô Băm của đồng bào Khmer Sóc Trăng và hương vị ẩm thực bản địa như bún nước lèo Sóc Trăng đã gắn kết tình đoàn kết Kinh - Khmer - Hoa.

Bảo tồn Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia

Ghi nhận giá trị đặc sắc về lịch sử từ thế kỷ XVI, nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Nam tông cùng kho tàng cổ vật quý hiếm, ngày 12 tháng 2 năm 1999, Bộ Văn hóa - Thông tin đã ban hành Quyết định số 05/1999/QĐ-BVHTT xếp hạng chùa Mahatup là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Nhà chùa còn duy trì mở lớp dạy chữ viết Khmer và tiếng Pali cho con em trong phum sóc mỗi dịp hè, nối tiếp tinh thần chấn hưng giáo dục của các bậc danh tăng tiền bối như Hòa thượng Lý Đươl, đồng thời bảo tồn kỹ thuật chạm khắc gỗ và nghệ vẽ tranh kính người Khmer.

Trong chiến lược số hóa di sản văn hiến vùng Tây sông Hậu, chuyên trang Cần Thơ NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa kết nối dữ liệu lịch sử, kiến trúc và bản sắc văn hóa bản địa trên toàn khu vực. Sự hiện diện bền bỉ của chùa Dơi Sóc Trăng giữa lòng đô thị hiện đại khẳng định sức sống trường tồn của nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer và sự chung sống hài hòa giữa con người với thiên nhiên qua hàng thế kỷ.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất