Lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng - Bản hùng ca tạ ơn thần Mặt Trăng và nhịp sóng ghe ngo sông Maspéro
NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trong bức tranh văn hóa đa sắc tộc của miền Tây Nam Bộ, lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng giữ vị trí là một trong ba kỳ đại lễ truyền thống lớn nhất năm của đồng bào Khmer bên cạnh Tết Chôl Chnăm Thmây và lễ Sene Đôlta của đồng bào Khmer Sóc Trăng Cần Thơ. Diễn ra vào ngày 14 và rằm tháng Mười âm lịch hằng năm, đại lễ hội tụ trọn vẹn lễ cúng Trăng, nghi thức thả đèn nước Lôi Protip cùng giải đua ghe ngo trên sông Maspéro sôi động.
Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng
Lịch sử hình thành lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng bắt nguồn từ nền văn minh lúa nước lâu đời của cư dân hạ lưu sông Mê Kông, gắn liền với lịch sử hình thành xứ Srok Kh'leang Sóc Trăng và sự giao thoa văn hóa Kinh Khmer Hoa. Trải qua nhiều thế kỷ khai mở đồng ruộng, đồng bào luôn dành sự tôn kính sâu sắc đối với các thế lực tự nhiên đã che chở cho mùa màng tươi tốt.
Triết lý tri ân thần Mặt Trăng và chu kỳ mùa vụ
Trong vũ trụ quan dân gian của phum sóc người Khmer, Mặt Trăng không chỉ vận hành nhịp điệu thủy triều sông rạch mà còn được tôn vinh như vị thần tối cao cai quản thời tiết và mùa vụ trong suốt năm nông lịch. Khi tháng Mười âm lịch về, những trà lúa mùa đầu tiên trên cánh đồng bắt đầu chín vàng trĩu hạt, báo hiệu thời khắc chuyển giao từ mùa mưa dầm sang mùa khô nắng ấm. Người dân tin rằng chính ánh sáng dịu hiền của thần Mặt Trăng đã nuôi dưỡng hạt lúa, củ khoai, trái dừa đạt đến độ ngọt lành nhất.
Bên cạnh tín ngưỡng nông nghiệp nguyên sơ, cội nguồn của lễ cúng Trăng còn thẩm thấu sâu sắc triết lý nhân sinh của Phật giáo Nam tông Khmer thông qua tích truyện tiền thân Đức Phật hóa kiếp làm loài thỏ trắng thông thái (Sasa Jataka). Theo kinh điển cổ truyền tại các chùa, vào ngày rằm sáng trong, tiền thân Đức Phật trong hình hài chú thỏ đã nguyện hiến dâng thân mình để cúng dường vị đạo sĩ Bà La Môn. Cảm động trước đức hy sinh cao cả ấy, Đế Thích đã họa hình ảnh chú thỏ ngọc lên cung trăng để muôn đời sau nhân gian chiêm ngưỡng và hướng thiện.
Nghi thức đút cốm dẹp dưới ánh trăng rằm tháng Mười
Theo ngôn ngữ bản địa, cụm từ "Oóc Om Bóc" mang nghĩa gốc là hành động đút hoặc vốc cốm dẹp đưa lên miệng thưởng thức trong đêm lễ tạ ơn thần linh. Bởi vậy, phẩm vật trung tâm trên mọi bàn tế lễ từ sân chùa cho đến hiên nhà của từng gia đình chính là hạt cốm dẹp Sóc Trăng chế biến từ những bông lúa nếp non đầu mùa. Để chuẩn bị cho đêm hội, các nghệ nhân tại làng nghề giã cốm dẹp Phú Tân Châu Thành Sóc Trăng đã lựa chọn hạt nếp sáp thơm dẻo, đem rang trên chảo gang rồi giã đều tay bằng chày gỗ trong cối bồng cho hạt nếp dẹp mỏng trắng ngần.
Vào đêm rằm tháng Mười, khi vầng trăng tròn nhô cao tỏa ánh bạc xuống các mái chùa cổ, nghi thức lễ cúng Trăng được cử hành trang trọng tại khuôn viên chùa Kh'leang Sóc Trăng, chùa Dơi Sóc Trăng và chùa Som Rong Sóc Trăng. Người dân dựng cổng vòm tre trang trí lá dừa tươi tượng trưng cho vòm trời vũ trụ, bên dưới bày biện cốm dẹp trộn dừa nạo, chuối chín, khoai môn, sắn, mía tím và dừa tươi. Sau khi sư sãi tụng kinh cầu phúc và các bậc cao niên dâng hương tạ ơn thần Mặt Trăng, nghi thức lễ đút cốm dẹp đầy tính nhân văn bắt đầu diễn ra. Các vị Achar gọi trẻ nhỏ ngồi chắp tay ngay ngắn, bốc từng nắm cốm dẹp thơm bùi đút vào miệng các em, vừa vỗ nhẹ lên lưng vừa hỏi những ước nguyện về sự học hành và mùa màng no ấm.
| Thành tố văn hóa và nghi thức | Thời gian và không gian thực hành | Ý nghĩa biểu tượng trong đời sống cộng đồng |
|---|---|---|
| Lễ cúng Trăng và đút cốm dẹp | Đêm rằm tháng Mười âm lịch tại sân chùa và hiên nhà các gia đình | Tạ ơn thần Mặt Trăng ban mùa màng bội thu, cầu chúc phúc lành và truyền dạy đạo lý cho thế hệ trẻ |
| Lễ thả đèn nước Lôi Protip | Đêm 14 và 15 tháng Mười âm lịch trên dòng sông Maspéro và kênh rạch | Tri ân thần Nước và thần Đất, tôn vinh dấu chân Đức Phật và gửi gắm ước vọng quốc thái dân an |
| Trình diễn ghe Cà Hâu cổ truyền | Các đêm lễ hội dọc theo tuyến đường thủy trung tâm | Tái hiện phương tiện hậu cần và dàn nhạc ngũ âm đường thủy hộ tống đội ghe của các ngôi chùa |
| Giải đua ghe ngo truyền thống | Trưa ngày 14 và 15 tháng Mười âm lịch trên đoạn sông Maspéro | Biểu dương sức mạnh đoàn kết cộng đồng, tinh thần thượng võ và khát vọng vươn lên của các phum sóc |
Nghi thức đèn nước trong lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng
Song hành với nghi thức cúng Trăng thanh tịnh nơi sân chùa, lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng còn làm say đắm lòng người bởi không gian nghệ thuật ánh sáng lung linh trên mặt nước trong đêm hội trước ngày rằm. Hoạt động thả đèn nước Lôi Protip kết hợp cùng đoàn thuyền cổ đã biến dòng sông trung tâm thành dải ngân hà rực rỡ sắc màu.
Nghệ thuật chế tác mô hình đèn nước Lôi Protip
Trong văn hóa tín ngưỡng Phật giáo Nam tông của đồng bào Khmer, nghi thức thả đèn nước Lôi Protip (Lôi có nghĩa là thả trôi trên mặt nước, Protip là ngọn đèn hoa đăng lớn) mang ý nghĩa tưởng nhớ hàm ân Đức Phật và tạ ơn thần Nước cùng thần Đất đã bồi đắp phù sa màu mỡ cho ruộng đồng. Đồng thời, những chiếc đèn trôi theo dòng chảy ra biển lớn còn là nghi thức cầu xin sự thứ tha của tự nhiên vì trong suốt một năm canh tác, con người không tránh khỏi việc làm vẩn đục nguồn nước.
Để chuẩn bị cho đêm hội trên sông, các nghệ nhân tài hoa tại từng ngôi chùa cổ như chùa Chén Kiểu Sóc Trăng đã dày công thiết kế những mô hình đèn nước lớn có chiều dài từ sáu đến mười mét đặt trên bè nổi kiên cố. Mỗi chiếc đèn Lôi Protip là một tác phẩm kiến trúc thu nhỏ mô phỏng ngôi chánh điện chùa Khmer với mái cong ba cấp, đỉnh tháp nhọn vươn cao, hàng cột chạm nổi hoa văn lửa cùng hình tượng rắn thần Naga bảy đầu, chim thần Krud và tiên nữ Keynor uyển chuyển.

Nghi thức rước đèn và trình diễn ghe Cà Hâu trên sông
Khi màn đêm của ngày 14 tháng Mười âm lịch buông xuống dọc hai bờ dòng sông Maspéro giữa lòng đô thị, hàng chục mô hình đèn nước từ các chùa lần lượt được hạ thủy để bắt đầu cuộc diễu hành ánh sáng. Trong tiếng nhạc ngũ âm (Pin Peat) ngân vang trầm bổng giữa không gian sông nước mênh mang, từng chiếc đèn Lôi Protip lấp lánh đủ sắc vàng, đỏ, lam, lục từ từ lướt nhẹ trên mặt nước phẳng lặng.
Đồng hành cùng những chiếc đèn nước lộng lẫy là màn trình diễn độc đáo của đoàn ghe Cà Hâu cổ truyền — loại thuyền ván lớn có mái che chạm trổ tinh xảo, xưa kia vốn là phương tiện di chuyển của các vị sư cả, ban quản trị chùa và dùng để chở lương thực, dàn nhạc đi tiếp tế cho đội đua ghe ngo. Những chiếc ghe Cà Hâu được trang hoàng cờ phướn Phật giáo, đèn hoa rực rỡ và chở theo dàn nhạc ngũ âm trình diễn dọc suốt tuyến sông.
Giải đua ghe ngo tại lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng
Nếu đêm rằm lắng đọng trong không gian tâm linh huyền ảo thì ban ngày của lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng lại bùng nổ năng lượng mạnh mẽ với hội đua ghe ngo trên sông Maspéro. Đây là hoạt động văn hóa thể thao cộng đồng quy mô lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long, quy tụ hàng chục đội ghe nam và nữ từ khắp các tỉnh thành Nam Bộ về tranh tài.

Chiếc ghe ngo linh thiêng và nghi thức hạ thủy tại chùa
Đối với mỗi phum sóc người Khmer, chiếc ghe ngo (Tuk Ngo) không đơn thuần là phương tiện thi đấu thể thao mà được tôn kính như báu vật thiêng liêng đại diện cho uy danh và sự thịnh vượng của cả ngôi chùa cùng cộng đồng phum sóc. Ghe ngo truyền thống có hình dáng thon dài từ hai mươi lăm đến hơn ba mươi mét, mũi và lái uốn cong vút mô phỏng hình dáng rắn thần Naga rẽ sóng, phần thân sơn vẽ hoa văn sặc sỡ và đầu mũi ghe gắn biểu tượng linh vật riêng của từng chùa như rồng vàng, sư tử trắng, voi thần hay chim thần Krud.
Trước khi mang ghe đến dòng sông tranh tài, nhà chùa tổ chức lễ sửa ghe và tuyển chọn từ năm mươi đến sáu mươi vận động viên khỏe mạnh trong sóc để tập luyện. Đặc biệt, trước ngày xuất phát, các vị sư cả và Achar phải cử hành lễ cúng thần ghe và lễ hạ thủy (Pithi Đăk Tuk) trang nghiêm với dàn nhạc ngũ âm tấu khúc nhạc lễ. Vị sư cả làm phép vảy nước thơm ban phúc lành dọc thân ghe và buộc chỉ đỏ may mắn vào cổ tay từng tay dầm trước giờ ra trận.
Nhịp dầm sôi động dậy sóng trên dòng sông Maspéro
Vào hai ngày chính hội 14 và 15 tháng Mười âm lịch, đoạn sông Maspéro nằm giữa cầu C247 (cầu Quay) và cầu Cao trở thành đấu trường đường thủy náo nhiệt bậc nhất cả nước. Hai bên bờ sông và trên khán đài đường đua, hàng vạn người dân cùng du khách đứng chật kín dưới nắng thu vàng rực để reo hò cổ vũ. Trên mặt sông, hàng chục chiếc ghe ngo nam (cự ly 1.200 mét) và ghe ngo nữ (cự ly 1.000 mét) trong những bộ đồng phục rực rỡ xếp hàng chỉnh tề trước vạch xuất phát.
Trên mỗi chiếc ghe ngo, ngoài hơn năm mươi tay bơi ngồi thành hai hàng dọc thân ghe, vai trò quan trọng bậc nhất thuộc về người đứng mũi chỉ huy nhịp độ, người đứng lái giữ hướng ghe và người thổi còi hoặc đánh cồng ở giữa khoang thuyền. Khi tiếng còi lệnh xuất phát vang lên, hàng trăm chiếc dầm gỗ cùng lúc cắm sâu xuống làn nước rồi hất tung bọt trắng xóa theo tiếng còi tuýt liên hồi và tiếng hô đồng thanh vang dội cả khúc sông, tạo nên hình ảnh những con rồng nước lao vút về phía trước. Giải đua ghe ngo trên sông Maspéro đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam ghi nhận là lễ hội có số lượng ghe ngo và vận động viên tham gia đông đảo nhất cả nước.
Giá trị di sản của lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng
Vượt qua khuôn khổ của một nghi lễ nông nghiệp định kỳ, lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu kết nối cộng đồng ba dân tộc Kinh – Khmer – Hoa trên vùng đất Tây sông Hậu. Những giá trị nhân văn và nghệ thuật kết tinh trong lễ hội đóng vai trò nền tảng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.
Không gian nghệ thuật truyền thống và ẩm thực mùa lễ hội
Trong suốt tuần lễ diễn ra đại lễ, khắp các công viên trung tâm, khuôn viên chùa cổ và khu vực ven sông Maspéro đều rộn ràng các hoạt động giao lưu nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Khán giả được thưởng thức những vở diễn kinh điển của nghệ thuật sân khấu Dù Kê và Rô Băm của đồng bào Khmer Sóc Trăng cùng những vũ điệu Rom Vong, Lâm Lêv, Sarikakeo duyên dáng trong tiếng trống Sadăm và dàn nhạc ngũ âm ngân vang.
Bên cạnh nghệ thuật diễn xướng, mùa lễ hội tháng Mười âm lịch còn là dịp hội tụ tinh hoa ẩm thực bản địa mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa ba dân tộc. Ngoài món cốm dẹp Sóc Trăng dẻo thơm trộn dừa nạo làm lễ vật dâng trăng, cộng đồng và du khách trẩy hội còn cùng nhau thưởng thức hương vị đậm đà của tô bún nước lèo Sóc Trăng điểm hương ngải bún thanh tao, hay những chiếc bánh pía Sóc Trăng và bánh in Sóc Trăng thơm lừng thường bày trên mâm lễ tạ ơn thần linh:
- Giá trị cố kết cộng đồng phum sóc: Mọi hoạt động từ giã cốm dẹp, đóng đèn nước Lôi Protip đến tập luyện ghe ngo đều dựa trên sự chung sức tự nguyện của bà con Phật tử quanh ngôi chùa làng.
- Giá trị bảo tồn nghệ thuật tạo hình và diễn xướng: Duy trì nghề đóng ghe ngo, chạm khắc hoa văn Khmer cổ, chế tác đèn nước và trình diễn nhạc ngũ âm, múa Rô Băm, hát Dù Kê.
- Giá trị giáo dục truyền thống nhân văn: Nuôi dưỡng lòng biết ơn thiên nhiên, đạo lý hướng thiện của Phật giáo Nam tông và tinh thần rèn luyện thể chất thượng võ cho thanh niên.
- Giá trị giao lưu văn hóa liên vùng: Quy tụ các đội ghe ngo và nghệ nhân từ khắp các tỉnh thành Tây Nam Bộ về giao lưu, tôn vinh sự đa dạng văn hóa của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.
Sức lan tỏa của di sản văn hóa quốc gia
Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt xuất sắc được gìn giữ qua nhiều thế hệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa Lễ hội Oóc Om Bóc và Nghệ thuật trình diễn dân gian Đua ghe ngo của người Khmer tỉnh Sóc Trăng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này tạo động lực để địa phương hỗ trợ tu bổ nhà ghe, bảo dưỡng hệ thống ghe ngo, ghe Cà Hâu tại các chùa và truyền dạy kỹ thuật chế tác đèn nước Lôi Protip cho thế hệ trẻ.
Ngày nay, mỗi mùa trăng rằm tháng Mười âm lịch về trên dòng sông Maspéro, tiếng trống ghe ngo rộn rã cùng ánh sáng lung linh của đèn nước Lôi Protip trong lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng lại tỏa sáng như minh chứng sống động cho sức sống trường tồn của văn hóa Khmer Nam Bộ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến vùng Tây sông Hậu, chuyên trang Cần Thơ NSSC luôn đồng hành lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần tôn vinh bản sắc văn hóa truyền thống và tinh thần đoàn kết bền chặt của cộng đồng các dân tộc nơi miền đất chín rồng.
NSSC Cần Thơ
cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cần Thơ.
Bài liên quan
Lễ hội chùa Ông Cần Thơ - Bản sắc di sản văn hóa tại Quảng Triệu Hội Quán bên bến Ninh Kiều
Lễ hội chùa Ông Cần Thơ tại Quảng Triệu Hội Quán bên bến Ninh Kiều là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc với lễ vía Quan Thánh và múa lân sư rồng.
Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ - Không gian tôn vinh tinh hoa ẩm thực lúa nước và nghệ nhân đất Tây Đô
Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ tại Cần Thơ là sự kiện văn hóa thường niên dịp Giỗ Tổ Hùng Vương, tôn vinh các nghệ nhân và hàng trăm thức bánh cổ truyền.
Khóm Cầu Đúc Hậu Giang - Tinh hoa vị ngọt giòn trên vùng đất phèn trũng
Khóm Cầu Đúc Hậu Giang thuộc giống khóm Queen nức tiếng từ thập niên 1930 ven sông Cái Tư với cuống ngắn, lõi nhỏ, thịt vàng sẫm giòn ngọt và ít nước.



