Bỏ qua đến nội dung

Làng đan đát Phú Tân - Nét đẹp nghề thủ công đan lát tre nứa của đồng bào Khmer

Gắn liền với nếp sống lao động cần cù của đồng bào Khmer Nam Bộ, làng đan đát Phú Tân là cái nôi sản sinh ra hàng triệu vật dụng tre nứa quen thuộc, từ chiếc thúng, cần xé đến cái nong, cái xảo, đúc kết tinh hoa bàn tay khéo léo và tình yêu sâu nặng với cây tre quê hương.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Nghệ nhân Khmer đan lát rổ rá thúng xảo tre nứa tại làng đan đát Phú Tân

Về với vùng châu thổ trù phú Tây sông Hậu, khách phương xa dễ dàng bắt gặp hình ảnh những rặng tre xanh rợp bóng bao bọc quanh làng đan đát Phú Tân bình dị. Nghề thủ công truyền thống này đã bén rễ qua nhiều đời cư dân, trở thành mạch nguồn kinh tế bền vững lẫn không gian lưu giữ bản sắc văn hóa đặc trưng của phum sóc miền sông nước.

Dưới những bóng râm rợp mát trước hiên nhà sàn hay khoảng sân rộng của các gia đình Khmer, âm thanh lách cách của dao vót nan tre hòa cùng tiếng trò chuyện rôm rả đã tạo nên một bức tranh sinh hoạt thanh bình, thuần phác. Từng nan tre mỏng manh dưới bàn tay tài hoa của người thợ đan đát đã kết nối lại thành những sản phẩm gia dụng bền bỉ, phục vụ thiết thực cho đời sống sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt hằng ngày.

Lịch sử hình thành và phát triển làng đan đát Phú Tân

Lịch sử của làng nghề gắn liền với tiến trình khẩn hoang và định cư của cộng đồng người Khmer trên vùng đất cát giồng ven các nhánh sông rạch Cửu Long. Xuất phát từ nhu cầu tự túc các ngư cụ đánh bắt cá tôm và nông cụ chứa đựng lúa thóc, những lớp cư dân đầu tiên đã sáng tạo nên kỹ nghệ đan lát từ nguồn nguyên liệu tre trúc sẵn có trong tự nhiên.

Ký ức khai hoang lập ấp của người Khmer

Theo lời kể của các vị cao niên uy tín trong phum sóc, nghề đan lát tại xã Phú Tân đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, khi nơi đây còn là vùng đất hoang vu nhiều đầm lầy và rừng rậm nhiệt đới. Để thích nghi với điều kiện thiên nhiên sông nước khắc nghiệt, đồng bào Khmer đã tận dụng những bụi tre gai, tre mỡ mọc bạt ngàn ven sông rạch để đan thành rổ xúc tép, lờ bẫy cá và thúng đựng lúa giống. Ban đầu, việc đan lát chỉ diễn ra vào những tháng nông nhàn sau mùa thu hoạch lúa nước để phục vụ nhu cầu nội bộ gia đình. Dần dà, nhờ độ bền vượt trội và tính thẩm mỹ mộc mạc, sản phẩm đan lát Phú Tân được thương hồ khắp các tỉnh miền Tây tìm đến thu mua, biến xóm nghề nhỏ lẻ thành một làng nghề thủ công trứ danh.

Nghề đan gắn bó với tập quán sinh hoạt sông nước

Trong nếp sống văn hóa của cư dân Nam Bộ xưa, mọi hoạt động từ gieo cấy, gặt hái đến đánh bắt thủy sản đều có sự hiện diện của các sản phẩm đan lát. Chiếc cần xé theo chân người nông dân ra đồng gánh lúa, chiếc sọt tre chứa trái cây miệt vườn đưa lên ghe xuôi về các chợ nổi, hay chiếc nong nia phơi nông sản trước sân nhà đều in đậm dấu ấn bàn tay của thợ đan Phú Tân. Nghề đan lát không chỉ đơn thuần tạo kế sinh nhai cho người dân mà còn trở thành sợi dây cố kết cộng đồng, nơi các thế hệ ông bà, cha mẹ cùng quây quần bên hiên nhà chỉ dạy con cháu từng đường đan, mũi lận truyền thống.

Nghệ nhân Khmer miệt mài đan lát vật dụng tre nứa truyền thống
Nghệ nhân Khmer miệt mài đan lát vật dụng tre nứa truyền thống

Nguồn nguyên liệu tự nhiên của làng đan đát Phú Tân

Chất lượng và tuổi thọ bền bỉ của sản phẩm đan lát bắt nguồn từ sự am hiểu sâu sắc về đặc tính sinh học của các loài tre nứa bản địa. Nghệ nhân nơi đây luôn tuân thủ những nguyên tắc khắt khe trong việc khai thác và sơ chế nguyên liệu để đảm bảo sản phẩm không bị mối mọt hay gãy giòn theo thời gian.

Tiêu chuẩn chọn lựa tre trúc bánh tẻ già dặn

Nguyên liệu chính dùng trong nghề đan đát tại địa phương là tre mỡ, tre gai, tầm vông và trúc được trồng nhiều tại các bờ bao quanh vườn cây ăn trái. Người thợ dày dạn kinh nghiệm luôn chọn những cây tre đủ tuổi bánh tẻ, lóng dài, thẳng đều và không bị sâu mọt đục thân. Tre quá non sẽ chứa nhiều nước khiến nan đan dễ bị teo tóp và ẩm mốc, trong khi tre quá già lại giòn cứng, khó uốn cong thành các đường lượn phức tạp. Thời điểm chặt tre tốt nhất thường vào những ngày cuối mùa khô hoặc giai đoạn trăng khuyết để hạn chế tối đa lượng dịch ngọt tích tụ bên trong thân gióng, giúp sợi nan kháng mối mọt tự nhiên.

Kỹ thuật chẻ nan và vót sợi dẻo dai

Sau khi đốn hạ, thân tre được cạo sạch lớp phấn mốc bên ngoài rồi cưa thành từng đoạn ngắn tương ứng với kích thước sản phẩm dự kiến đan. Khâu chẻ nan đòi hỏi người thợ phải có đôi tay khỏe khoắn và đôi mắt chuẩn xác để chẻ dọc thân tre thành những thanh nan mỏng đều tăm tắp mà không làm xơ rách thớ thịt. Người thợ dùng dao chuyên dụng vót nhẵn bóng hai mặt nan, loại bỏ dăm tre sắc nhọn để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người sử dụng. Tùy thuộc vào từng loại sản phẩm như thúng đựng gạo hay sọt đựng than, sợi nan có thể được chừa lại lớp cật tre bên ngoài để tăng cường khả năng chịu lực, hoặc chỉ lấy phần ruột tre mềm để dễ tạo hình hoa văn uốn lượn.

Loại hình sản phẩmQuy cách kết cấu nan treỨng dụng chủ yếu trong đời sống
Cần xé cỡ lớnNan cật tre bản dày, đan lóng mốt đan xenChứa và vận chuyển nông sản, trái cây, thủy sản
Thúng mủng gánh lúaNan ruột vót nhẵn mịn, lận vành tầm vông chắc chắnĐong đo, dự trữ lúa gạo và phơi các loại hạt
Xảo tre sàng sẩyNan mỏng đan mắt thưa đồng đều hình lục giácSàng sẩy trấu, làm ráo rau củ và cá tép
Lờ đó đánh bắt thủy sảnNan trúc chuốt nhọn, bện dây gân kín kẽĐặt dưới lòng kênh rạch bẫy cá đồng mùa nước nổi
Giỏ hoa mỹ nghệNan mây tre kết hợp sơn bóng và vẽ hoa vănTrang trí nội thất, cắm hoa và làm quà lưu niệm

Kỹ nghệ đan lát thủ công tại làng đan đát Phú Tân

Kỹ nghệ đan lát thủ công là sự thăng hoa giữa tính toán hình học trực quan và sự uyển chuyển của đôi bàn tay người thợ. Không cần bất kỳ bản vẽ kỹ thuật phức tạp nào, người nghệ nhân vẫn định hình được những khối sản phẩm cân đối, vững chãi với độ chính xác đến từng milimét.

Các phương pháp đan bắt nan đa dạng

Tại làng nghề, người thợ thuần thục nhiều kỹ thuật đan cổ truyền như đan lóng mốt, đan lóng đôi, đan lóng ba hay đan mắt cáo hình hoa thị. Bắt đầu từ tâm đáy sản phẩm, nghệ nhân sắp xếp các thanh nan đan cài vuông góc với nhau để tạo thành bộ khung chịu lực căn bản. Khi đan nan sườn lên thân sản phẩm, các đầu ngón tay phải liên tục gài nén, ép chặt từng sợi nan sát vào nhau để bề mặt sản phẩm khít khao, không để lọt những hạt thóc hay hạt vừng nhỏ. Kỹ thuật đan hoa văn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa nan nhuộm màu tự nhiên và nan mộc, tạo nên các dải hình kỷ hà sinh động mang đậm phong cách mỹ thuật Phật giáo Nam tông.

Công đoạn nắn vành và lận miệng sản phẩm

Sau khi hoàn tất phần mê đan, công đoạn mang tính quyết định độ bền vững của sản phẩm là nắn vành và lận miệng. Vành miệng thường được uốn bằng thân cây tầm vông già hoặc thanh tre uốn nhiệt thành hình tròn hoàn hảo. Nghệ nhân dùng dây mây chẻ mỏng hoặc dây cước bện chặt để bó ép vành miệng khít chặt với phần thân nan. Thao tác lận miệng đòi hỏi sức bật cơ bắp kết hợp với sự khéo léo để nẹp vành không bị xô lệch hay bung tách khi chịu tải trọng nặng hàng chục kilôgam. Sản phẩm sau khi hoàn thiện còn được gác lên giàn bếp hun khói trấu hoặc phơi qua nắng giòn để sợi nan ngả màu cánh gián tự nhiên, gia tăng khả năng chống thấm nước và chống mốc.

Không gian xưởng thủ công truyền thống với các sản phẩm nan tre
Không gian xưởng thủ công truyền thống với các sản phẩm nan tre

Giá trị văn hóa và đời sống của làng đan đát Phú Tân

Không chỉ giữ vai trò cung ứng vật tư lao động cho vùng đồng bằng châu thổ, làng nghề còn là một thực thể văn hóa sống động, phản ánh nếp sống hòa hợp với thiên nhiên của cộng đồng người Khmer Nam Bộ.

Biểu tượng gắn bó mật thiết với văn hóa phum sóc

Trong không gian phum sóc, nghề đan lát gắn liền với những câu chuyện dân gian, những làn điệu dân ca và triết lý sống bình dị của người dân bản địa. Mỗi sản phẩm tre nứa là kết tinh của đức tính kiên nhẫn, chịu thương chịu khó và sự gắn bó nghĩa tình giữa con người với cây cối làng quê. Vào các dịp lễ hội truyền thống, các gia đình Phật tử thường mang theo những chiếc giỏ tre tinh xảo đựng lễ vật thanh tịnh lên chùa dâng hương cúng dường chư tăng, thể hiện lòng thành kính đối với Tam bảo.

Đổi mới mẫu mã và bảo tồn di sản

Đứng trước sự xuất hiện của các vật liệu nhựa công nghiệp giá rẻ, làng nghề đã chủ động thích ứng bằng cách nâng cao chất lượng thẩm mỹ và mở rộng sang dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Nghệ nhân trẻ tuổi mạnh dạn kết hợp vật liệu tre với kỹ thuật sơn mài, đan giỏ xách thời trang, đèn lồng trang trí và khay đựng trà phục vụ ngành dịch vụ nghỉ dưỡng cao cấp. Sự chuyển hướng này đã mở ra cơ hội việc làm mới, giúp giữ chân những người thợ giỏi và duy trì ngọn lửa đam mê với nghề truyền thống của tổ tiên.

Chiếc giỏ tre đan hoa văn tinh xảo sơn son truyền thống
Chiếc giỏ tre đan hoa văn tinh xảo sơn son truyền thống

Tại cổng thông tin di sản Cần Thơ NSSC, các giá trị làng nghề truyền thống luôn được tôn vinh như nguồn lực nội sinh quý báu cho phát triển bền vững. Du khách khi tham quan chợ nổi Cái Răng tấp nập thuyền bè hay ghé thăm nét kiến trúc cổ kính tại nhà cổ Bình Thủy đều trầm trồ trước vẻ đẹp mộc mạc của những chiếc rổ, chiếc thúng Phú Tân. Con đường di sản kết nối từ lộ Vòng Cung Cần Thơ lịch sử đến ngôi cổ tự chùa Dơi Sóc Trăng thanh tịnh luôn gắn liền với ký ức về nhà bác học Lương Định Của trọn đời cống hiến cho hạt lúa quê hương. Mỗi dịp diễn ra lễ hội Oóc Om Bóc Sóc Trăng, bên cạnh hương vị nức tiếng của làng nghề bánh pía Vũng Thơm, những gian hàng trưng bày sản phẩm đan lát truyền thống vẫn luôn thu hút đông đảo du khách dừng chân chiêm ngưỡng.

Trải qua biết bao đổi thay của đời sống kinh tế xã hội, làng đan đát Phú Tân vẫn giữ được nét đẹp mộc mạc, bình dị và sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa độc đáo. Việc giữ gìn và phát huy tinh hoa của làng đan đát Phú Tân không chỉ giúp bảo lưu những tri thức dân gian quý giá mà còn khẳng định bản lĩnh văn hóa trường tồn của đồng bào miền Tây sông nước.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất