Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ - Không gian tôn vinh tinh hoa ẩm thực lúa nước và nghệ nhân đất Tây Đô

Được tổ chức thường niên tại thành phố Cần Thơ vào dịp Giỗ Tổ Hùng Vương tháng Ba âm lịch, lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ là ngày hội văn hóa quy mô lớn nơi quy tụ hàng trăm nghệ nhân tâm huyết cùng kho tàng thức quà quê mộc mạc kết tinh từ hạt gạo nếp đồng bằng sông Cửu Long.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Cổng chào tre nứa truyền thống và đông đảo công chúng tham dự lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ tại Cần Thơ

Khởi nguồn từ năm 2012 trên dải đất Tây Đô trù phú bên dòng sông Hậu, lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ đã vươn lên trở thành sự kiện văn hóa tiêu biểu của toàn vùng châu thổ Cửu Long. Không gian ngày hội là dịp để công chúng tìm hiểu nghệ thuật chế biến bánh cổ truyền, thực hành nghi thức dâng bánh Giỗ Tổ Hùng Vương tại quảng trường quận Bình Thủy và giao lưu cùng những nghệ nhân bánh dân gian tài hoa.

Hành trình hình thành lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ

Sự ra đời và phát triển của lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ gắn liền với khát vọng gìn giữ những giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống được cha ông đúc kết từ thuở khai hoang mở cõi phương Nam. Từ một sự kiện giao lưu quy mô địa phương, ngày hội đã từng bước định hình vị thế là điểm hẹn di sản cấp quốc gia tại trung tâm vùng Tây sông Hậu.

Dấu mốc khởi nguồn từ liên hoan năm 2012

Ngược dòng thời gian về năm 2012, sự kiện lần đầu tiên được khởi xướng tại khu vực nhà lồng cổ gần bến Ninh Kiều dưới tên gọi Liên hoan Bánh dân gian Nam Bộ với sự góp mặt của khoảng hai mươi lăm đơn vị và hơn năm mươi loại bánh truyền thống đặc trưng của miệt vườn sông nước. Vào thời điểm đó, trước sự du nhập của các trào lưu ẩm thực hiện đại, nhiều thức bánh cổ truyền gắn bó mật thiết với ký ức tuổi thơ và các kỳ lễ chạp của cư dân đồng bằng đứng trước nguy cơ mai một dần.

Nhận thấy sức lan tỏa sâu rộng và ý nghĩa nhân văn của việc khôi phục kho tàng tri thức dân gian bản địa, chính quyền thành phố Cần Thơ cùng ngành văn hóa đã quyết định nâng tầm quy mô sự kiện thành lễ hội cấp khu vực và quốc gia tổ chức định kỳ hằng năm. Trải qua hơn một thập kỷ duy trì liên tục, quy mô của ngày hội đã mở rộng lên hàng trăm không gian trưng bày di sản, quy tụ đông đảo các đoàn nghệ nhân từ khắp các tỉnh thành Nam Bộ và cả nước về hội tụ bên bờ sông Hậu.

Ý nghĩa gắn kết với Giỗ Tổ Hùng Vương

Điểm nhấn mang chiều sâu văn hóa tâm linh sâu sắc nhất của lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ chính là việc thời gian tổ chức luôn được ấn định trùng vào dịp đại lễ Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng Ba âm lịch) hằng năm. Sự kết hợp hài hòa giữa ngày hội văn hóa ẩm thực phương Nam với ngày Quốc giỗ thiêng liêng của dân tộc mang thông điệp giáo dục truyền thống "Uống nước nhớ nguồn", kết nối mạch nguồn huyền sử bánh chưng bánh giầy thời đại Hùng Vương với hàng trăm biến tấu bánh quê sáng tạo của con cháu nơi vùng đất mới.

Trên vùng châu thổ màu mỡ được bồi đắp bởi phù sa sông Tiền và sông Hậu, cư dân các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa, Chăm khi quây quần sinh sống đã tiếp thu truyền thống làm bánh từ hạt lúa nếp của tổ tiên, đồng thời sáng tạo thêm vô số chủng loại bánh mới dựa trên nguồn sản vật dồi dào của miệt vườn nhiệt đới. Việc tổ chức lễ hội ngay trong những ngày tháng Ba âm lịch lịch sử không chỉ tôn vinh thành quả lao động sáng tạo của cư dân nông nghiệp mà còn khẳng định sự thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam.

Giai đoạn và thành tố văn hóaKhông gian và quy mô thực hànhGiá trị cốt lõi trong tiến trình bảo tồn di sản
Khởi nguyên Liên hoan năm 2012Khu vực trung tâm gần bến Ninh Kiều với hơn năm mươi loại bánh quêKhơi dậy ý thức sưu tầm, phục dựng các thức bánh cổ truyền có nguy cơ thất truyền
Nâng tầm Lễ hội cấp khu vựcMở rộng quy mô toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long và các tỉnh bạnKết nối mạng lưới nghệ nhân dân gian, chuẩn hóa hồ sơ di sản ẩm thực truyền thống
Gắn kết đại lễ Giỗ Tổ Hùng VươngĐền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ và quảng trường quận Bình ThủyTôn vinh đạo lý uống nước nhớ nguồn qua nghi thức dâng bánh cúng Quốc Tổ
Không gian bảo tồn đương đạiTrình diễn nghề truyền thống, hội thi nghệ nhân và giao lưu văn hóaTrao truyền kỹ nghệ dân gian cho thế hệ trẻ và lan tỏa bản sắc văn minh lúa nước

Không gian văn hóa tại lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ

Trong những năm gần đây, không gian tổ chức lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ được quy hoạch bài bản tại quảng trường quận Bình Thủy nằm kế cận công trình văn hóa tâm linh trọng điểm là Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ. Sự kết nối không gian này tạo nên một quần thể lễ hội vừa trang nghiêm ở phần lễ, vừa rộn ràng, sinh động ở phần hội.

Nghi thức dâng bánh tại Đền thờ Vua Hùng

Mở đầu cho chuỗi hoạt động chính thức của kỳ lễ hội hằng năm là nghi thức dâng bánh Giỗ Tổ Hùng Vương được cử hành vô cùng trang trọng tại chính điện Đền thờ Vua Hùng thành phố Cần Thơ — công trình kiến trúc mang biểu tượng trống đồng Đông Sơn uy nghi giữa lòng quận Bình Thủy. Trong tiếng nhạc lễ trầm hùng và khói trầm hương lan tỏa, các vị bô lão, đại diện cộng đồng cùng đoàn nghệ nhân bánh dân gian trong trang phục áo dài khăn đóng truyền thống thành kính rước những mâm bánh tiêu biểu nhất của vùng đất phương Nam tiến vào điện thờ Quốc Tổ.

Bên cạnh cặp bánh chưng vuông vức và bánh giầy trắng ngần tượng trưng cho triết lý trời tròn đất vuông từ thời Lang Liêu, mâm lễ phẩm dâng lên các Vua Hùng và bậc tiền nhân mở cõi còn hội tụ đầy đủ những thức bánh đặc trưng của miền Tây như bánh tét lá cẩm, bánh ít lá gai, bánh phu thê, bánh bò, bánh in và các loại trái cây miệt vườn tươi tốt. Nghi lễ dâng bánh là khoảnh khắc thiêng liêng thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của người dân Nam Bộ đối với tổ tiên đã khai sơn phá thạch, đồng thời cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.

Các mẹt bánh dân gian truyền thống như bánh ít lá chuối và bánh đúc lá dứa được bày biện đẹp mắt tại lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ
Các mẹt bánh dân gian truyền thống như bánh ít lá chuối và bánh đúc lá dứa được bày biện đẹp mắt tại lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ

Bản sắc kiến trúc miệt vườn tại Bình Thủy

Bước ra khỏi không gian tâm linh trang nghiêm của khu đền thờ, toàn bộ khuôn viên quảng trường quận Bình Thủy được thiết kế thành một bức tranh văn hóa miệt vườn thu nhỏ mang đậm hồn cốt của văn minh lúa nước phương Nam. Ngay từ cổng chào lễ hội được kết tỉ mỉ bằng chất liệu tre nứa, mê bồ, lá dừa nước và mô hình đòn bánh tét xanh mướt, khách trẩy hội đã cảm nhận được hơi thở mộc mạc của làng quê Nam Bộ xưa. Vị trí tổ chức lễ hội tại quận Bình Thủy còn nằm trên trục di sản lâu đời của vùng đất Trấn Giang cổ, kết nối thuận lợi với di tích đình Bình Thủy Cần Thơ — nơi diễn ra lễ hội Kỳ Yên đình Bình Thủy Cần Thơ — cùng vẻ đẹp giao thoa Đông Tây của nhà cổ Bình Thủy.

Bên trong khuôn viên lễ hội, các phân khu chức năng được bố trí hài hòa gồm khu tôn vinh nghệ nhân và trình diễn di sản, khu trưng bày các dòng bánh dân gian theo tiểu vùng sinh thái và sân khấu nghệ thuật truyền thống. Xen kẽ giữa các gian nhà tre mái lá là những tiểu cảnh tái hiện sinh động nếp sống nông thôn miền Tây với cầu khỉ bắc qua mương nước, xuồng ba lá chở đầy hoa trái gợi nhớ nhịp sống thương hồ tại chợ nổi Cái Răng, cùng những cối đá xay bột và chày gỗ giã cốm cổ truyền.

Tôn vinh nghệ nhân trong lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ

Linh hồn tạo nên sức sống bền bỉ và giá trị học thuật sâu sắc cho lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ chính là đội ngũ hàng trăm nghệ nhân bánh dân gian đến từ các làng quê khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Họ là những "bảo tàng sống" đang ngày đêm lưu giữ bí quyết nghệ thuật chế biến bánh cổ truyền qua nhiều thế hệ gia đình.

Sắc màu tự nhiên từ lá dứa, lá cẩm và gấc của các loại bánh truyền thống trưng bày trong lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ tại Cần Thơ
Sắc màu tự nhiên từ lá dứa, lá cẩm và gấc của các loại bánh truyền thống trưng bày trong lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ tại Cần Thơ

Tinh hoa hạt gạo nếp và thảo mộc đồng bằng

Khảo sát hệ thống hàng trăm chủng loại bánh quy tụ tại lễ hội cho thấy sự phong phú đáng kinh ngạc của tri thức ẩm thực dân gian trong việc tận dụng nguồn nguyên liệu tự nhiên thuần khiết của vùng châu thổ. Từ hạt gạo tẻ, hạt nếp sáp dẻo thơm của những cánh đồng phù sa màu mỡ, kết hợp cùng củ khoai mì, khoai môn, đậu xanh và trái dừa rám nắng, người dân miền Tây đã sáng tạo nên muôn vàn cấu trúc bánh khác nhau: từ nhóm bánh gói lá hấp chín (bánh tét, bánh ít, bánh ú), nhóm bánh tráng khuôn hoặc hấp xửng (bánh da lợn, bánh bò, bánh đúc), cho đến nhóm bánh chiên giòn hoặc nướng than hồng.

Đặc biệt, nét tinh tế bậc nhất trong nghệ thuật chế biến bánh cổ truyền được giới thiệu tại lễ hội là kỹ thuật chiết xuất màu sắc và hương thơm hoàn toàn từ thảo mộc vườn nhà. Sắc tím thủy chung của bánh tét lá cẩm trứ danh đất Cần Thơ được lấy từ nước nấu lá cây cẩm tươi; sắc xanh ngọc bích dịu mắt và hương thơm thoang thoảng của bánh đúc gân, bánh da lợn, bánh tầm bì Cần Thơ bắt nguồn từ lá dứa; sắc đỏ cam rực rỡ chiết xuất từ thịt quả gấc chín; màu vàng tươi từ củ nghệ hoặc hạt dành dành; và màu xanh biếc từ hoa đậu biếc.

Không gian trình diễn tay nghề của nghệ nhân

Tại khu vực trung tâm của lễ hội, không gian trình diễn nghề truyền thống luôn thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn hóa và công chúng thưởng lãm. Tại đây, các nghệ nhân bánh dân gian cao niên trong bộ áo bà ba truyền thống và chiếc khăn rằn quấn cổ trực tiếp thực hành các công đoạn chế tác thủ công bằng những nông cụ cổ xưa như cối đá xanh xay bột nước, chày gỗ giã nếp trong cối bồng, khuôn gỗ chạm khắc hoa văn tứ quý hay ống tre hấp bánh trên bếp lửa trấu hồng.

Khán giả được tận mắt chứng kiến sự điêu luyện của đôi bàn tay nghệ nhân khi quết bột làm vỏ bánh, thắt dây lạt tre gói từng đòn bánh tét lá cẩm tròn đều tăm tắp, tạo hình những chiếc bánh mặn ngọt tinh xảo như bánh cống Cần Thơ vàng ươm hay se từng sợi bột mịn màng. Trong khuôn khổ lễ hội còn diễn ra hội thi nghệ nhân làm bánh dân gian, nơi các đoàn nghệ nhân trình bày lịch sử ra đời, ý nghĩa văn hóa của từng món bánh gắn với phong tục cưới hỏi, cúng đình, lễ Tết của địa phương mình.

Giá trị di sản của lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ

Trải qua chặng đường hơn mười năm định hình và tỏa sáng, lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ không chỉ là sự kiện văn hóa tâm điểm của thành phố Cần Thơ mỗi độ tháng Ba âm lịch mà còn đóng vai trò là chiếc cầu nối bảo tồn di sản làng nghề và thúc đẩy giao lưu văn hóa vùng miền sâu rộng.

Sự hội tụ của các làng nghề truyền thống

Không gian ngày hội là dịp hiếm có để các làng nghề làm bánh cổ truyền lâu đời trên khắp vùng Tây sông Hậu cùng hội ngộ và giới thiệu lịch sử hình thành hàng trăm năm của cha ông. Người yêu văn hóa có dịp tìm hiểu câu chuyện đỏ lửa suốt ngày đêm của làng bánh tráng Thuận Hưng bên dòng sông Hậu thuộc quận Thốt Nốt — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nổi tiếng với những mẻ bánh tráng mịn, bánh tráng dừa thơm phức hương gạo mới. Cùng với đó là sự hiện diện của tinh hoa kỹ nghệ làm bánh từ vùng văn hóa Sóc Trăng như làng nghề bánh pía Vũng Thơm với những chiếc bánh pía Sóc Trăng nhiều lớp vỏ mỏng tang ôm trọn nhân đậu xanh sầu riêng, hay chiếc bánh in Sóc Trăng trắng ngần in chữ thọ trang nhã.

Sự giao thoa giữa các dòng bánh của người Việt với bánh gừng, bánh ớt, bánh ống của đồng bào Khmer và bánh pía, bánh bao, bánh tổ của người Hoa ngay trong một không gian văn hóa chung đã khắc họa rõ nét tính cách hào sảng, bao dung và cởi mở của cư dân vùng đất chín rồng:

  • Giá trị bảo tồn tri thức dân gian: Hệ thống hóa hàng trăm công thức phối trộn nguyên liệu tự nhiên và kỹ thuật tạo hình bánh thủ công của bốn dân tộc Kinh, Khmer, Hoa, Chăm.
  • Giá trị tôn vinh chủ thể văn hóa: Ghi nhận công lao của các thế hệ nghệ nhân lão thành và khuyến khích lớp trẻ kế thừa nghề truyền thống của gia tộc.
  • Giá trị kết nối di sản làng nghề: Tạo không gian giao lưu trực tiếp giữa các làng nghề làm bánh lâu đời dọc theo lưu vực sông Tiền và sông Hậu.
  • Giá trị giáo dục cội nguồn dân tộc: Gắn kết văn hóa ẩm thực lúa nước địa phương với nghi lễ dâng phẩm vật tưởng niệm công đức các Vua Hùng.

Bảo tồn bản sắc văn hóa ẩm thực phương Nam

Bên cạnh hoạt động trưng bày và trình diễn nghề làm bánh, không gian lễ hội còn ngân vang những thanh âm nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng sông nước như đờn ca tài tử Nam Bộ và di sản Hò Cần Thơ và điệu nói thơ Bạc Liêu Sóc Trăng trên dòng sông Hậu. Trong tiếng đàn kìm, đàn tranh réo rắt cùng câu hò mái dài sâu lắng ngợi ca vẻ đẹp của hạt gạo trắng nước trong xứ Tây Đô, những thức bánh quê bình dị bỗng trở thành sứ giả văn hóa kể lại câu chuyện khẩn hoang đầy tự hào của các bậc tiền hiền.

Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng đổi thay, lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp thuần khiết của một ngày hội văn hóa cộng đồng hướng về cội nguồn dân tộc mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Cần Thơ NSSC luôn đồng hành ghi chép và lưu giữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác, góp phần tôn vinh bàn tay tài hoa của các nghệ nhân cùng sức sống trường tồn của nền văn minh lúa nước phương Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất