Khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng - Lá phổi xanh nguyên sinh vùng trũng Tây sông Hậu
NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Ẩn mình giữa dải đất trũng giàu phù sa huyện Phụng Hiệp, khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng hiện lên như một bức tranh thủy mặc nguyên sơ hiếm có còn sót lại của vùng đồng bằng châu thổ. Với diện tích hơn hai ngàn tám trăm héc-ta trải dài qua các cánh rừng ngập nước chua phèn, không gian sinh cảnh nơi đây hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp hoang dã của những vạt rừng tràm cổ thụ, mạng lưới lung bàu chằng chịt cùng nhịp đập sinh học kỳ diệu suốt hai mùa mưa nắng.
Vị trí địa lý và lịch sử khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng
Không gian khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng tọa lạc tại địa bàn xã Phương Bình, huyện Phụng Hiệp, nằm ở phía tây sông Hậu và kết nối chặt chẽ với mạng lưới thủy đạo cổ của tiểu vùng Tây sông Hậu. Quá trình kiến tạo địa chất hàng ngàn năm đã định hình nên một vùng lung trũng tự nhiên mang đặc trưng sinh thái đất ngập nước nội địa vô cùng độc đáo tại miền Tây Nam Bộ.
Địa hình vùng trũng ngập nước Tây sông Hậu
Trong phương ngữ Nam Bộ, từ lung dùng để chỉ những vùng đất trũng ngập nước tự nhiên kéo dài, nơi tích tụ lượng nước mưa và phù sa từ hệ thống sông Hậu đổ về mỗi độ thu sang. Địa hình vùng trũng Tây sông Hậu tại Phương Bình có độ cao trung bình chỉ từ 0,4 đến 0,8 mét so với mực nước biển, tạo nên một lòng chảo khổng lồ giữ nước ngọt quanh năm và hình thành lớp đất phèn tiềm tàng xen lẫn tầng than bùn dày dưới đáy rừng. Hệ thống thủy văn nơi đây được điều tiết bởi tuyến kênh Lái Hiếu cùng hàng chục con rạch tự nhiên và kênh đào phân nhánh theo ô bàn cờ, giúp cân bằng độ pH của nước và duy trì độ ẩm lý tưởng cho thảm thực vật ưa phèn phát triển bền vững.
Chế độ thủy văn tại vùng lung chịu sự chi phối trực tiếp của chu kỳ mùa nước nổi và thủy triều bán nhật triều từ biển Đông truyền qua cửa sông Hậu. Vào mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười một dương lịch, mực nước trong các lung bàu dâng cao từ một đến một phẩy năm mét, biến toàn bộ cánh rừng thành một biển nước mênh mông nhuộm màu nâu đỏ đặc trưng của nước rỉ lá tràm và hợp chất hữu cơ phân hủy từ lớp thảm mục. Khi mùa khô đến từ tháng mười hai đến tháng tư năm sau, nước rút dần về các tuyến kênh trục, để lộ lớp bùn khoáng màu mỡ nuôi dưỡng hàng trăm loài thực vật bản địa đâm chồi nảy lộc.
| Thông số địa lý và sinh thái | Đặc điểm ghi nhận tại Lung Ngọc Hoàng | Ý nghĩa đối với hệ sinh thái vùng |
|---|---|---|
| Tọa độ và vị trí hành chính | Xã Phương Bình, huyện Phụng Hiệp, vùng Tây sông Hậu | Nằm ở tâm điểm chuyển tiếp giữa vùng ngọt phù sa và vùng trũng phèn |
| Tổng diện tích quy hoạch | Khoảng 2.805 héc-ta chia thành ba phân khu chức năng | Bảo vệ diện tích rừng ngập nước nguyên sinh lớn bậc nhất Tây sông Hậu |
| Địa hình và thổ nhưỡng | Lòng chảo trũng thấp, đất phèn hoạt động và đất than bùn | Tạo môi trường đặc hữu cho quần xã tràm gió và dây leo thủy sinh |
| Chế độ thủy văn đặc trưng | Ngập nước theo mùa kết nối hệ thống kênh Lái Hiếu | Điều tiết lũ tự nhiên, tích trữ nước ngọt và lắng đọng trầm tích hữu cơ |
| Danh hiệu bảo tồn quốc gia | Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Lung Ngọc Hoàng theo Quyết định 13/2002/QĐ-TTg | Khẳng định vị thế bảo tồn đa dạng sinh học cấp quốc gia tại Đồng bằng sông Cửu Long |
Nguồn gốc địa danh Lung Ngọc Hoàng trong lịch sử khẩn hoang
Theo biên niên sử khẩn hoang vùng đất Nam Bộ và các tư liệu gắn liền với lịch sử Ngã Bảy Phụng Hiệp, trước thế kỷ mười chín, toàn bộ dải đất từ Phụng Hiệp xuống tận U Minh là một vùng rừng rậm hoang vu đầy lau sậy, cỏ năng, tràm gió và thú dữ. Trong ký ức dân gian của các bậc cao niên vùng Phương Bình, tên gọi Lung Ngọc Hoàng bắt nguồn từ hình ảnh một vùng đồng lung rộng lớn mênh mông, bằng phẳng và trù phú đến mức người dân thuở mở đất ví von đây là cánh đồng lúa trời hay mảnh đất lành do Ngọc Hoàng Thượng đế ban tặng giữa chốn rừng thiêng nước độc.
Trải qua các giai đoạn khai phá nông nghiệp đầu thế kỷ hai mươi, khi người Pháp tiến hành đào các tuyến kênh xáng xẻ dọc ngang vùng Hậu Giang để khai thác lúa gạo, phần lõi lung trũng tại Phương Bình vẫn giữ được cấu trúc địa hình tự nhiên nhờ tầng đất phèn trũng sâu khó canh tác đại trà. Đến năm 1960, khu vực này từng được khoanh vùng làm lâm trường khai thác và trồng tràm tái sinh. Sau ngày đất nước thống nhất, nhận thấy giá trị sinh học vô giá của quần thể hệ sinh thái đất ngập nước tự nhiên, Chính phủ đã chính thức ban hành Quyết định số 13/2002/QĐ-TTg vào ngày 14 tháng 01 năm 2002 nhằm thành lập Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Lung Ngọc Hoàng, đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong công tác gìn giữ di sản thiên nhiên miền Tây.
Hệ sinh thái rừng tràm tại khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng
Điểm làm nên sức hấp dẫn kỳ vĩ của khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng chính là cấu trúc tầng tán đa dạng của những cánh rừng tràm ngập nước nguyên sinh kết hợp hài hòa với thảm thực vật thủy sinh dày đặc. Mỗi tầng sinh cảnh từ mặt nước, thân tràm cho tới vòm lá cao vút đều tạo thành ngôi nhà chung cho hàng trăm loài sinh vật quý hiếm.

Quần xã thực vật rừng tràm và thảm dây choại nguyên sinh
Theo kết quả điều tra thực vật học của các viện nghiên cứu sinh thái, thảm thực vật tại đây quy tụ hơn 330 loài thực vật bậc cao thuộc hơn 220 chi và 90 họ khác nhau. Chiếm ưu thế tuyệt đối ở tầng cây gỗ là cây tràm gió bản địa và tràm cừ với những thân cây vươn thẳng đứng cao từ tám đến mười lăm mét, lớp vỏ trắng xốp xếp thành nhiều phiến mỏng giữ ẩm qua mùa khô hạn. Xen lẫn dưới tán tràm là các loài cây gỗ chịu phèn đặc trưng của vùng đồng bằng châu thổ như gáo vàng, trâm bầu, bình bát nước, sộp và vừng, tạo nên một bức tường xanh vững chãi che chắn gió bão.
Dưới chân những gốc tràm cổ thụ là thế giới vô cùng phong phú của các loài thực vật ngập nước và dây leo bám thân. Nổi bật nhất là quần thể dây choại rừng tràm mọc vươn từ mặt bùn ẩm ướt, bám chặt vào vỏ tràm rồi vươn những ngọn đọt non xoắn tít màu xanh ngọc lên đón ánh nắng mặt trời xuyên qua kẽ lá. Trên mặt nước các lung bàu và tuyến kênh nội khu, thảm bèo cái, bèo tai tượng, bèo tấm đan kết thành tấm thảm nhung xanh mướt kéo dài bất tận, điểm xuyết sắc hồng của bông súng đồng, sắc vàng rực của bông điên điển và những vạt sen hồng, năng ống, lác mỡ, sậy đế rì rào trong gió.
- Tầng cây gỗ ưu thế trên cạn và bán ngập: Gồm quần thể tràm bản địa lâu năm, trâm bầu, gáo nước, tràm bông vàng đóng vai trò giữ đất, cố định bờ kênh và tạo sinh cảnh làm tổ cho các loài chim lớn.
- Tầng dây leo và dương xỉ phụ sinh: Đặc trưng bởi dây choại rừng tràm, dây bòng bong, dương xỉ ổ rồng và các loài phong lan rừng bám trên thân tràm già.
- Tầng thực vật thủy sinh nổi và chìm: Bao gồm bèo tai tượng, bèo tấm, súng ma, sen đồng, rong đuôi chó và cỏ năng kim giúp lọc sạch nguồn nước phèn và cung cấp oxy hòa tan cho thủy vực.
- Nhóm cây cỏ bản địa vùng đất lầy: Quy tụ các vạt sậy, đưng, lác, môn nước và cỏ ống tạo thành bãi trú ẩn và đẻ trứng an toàn cho các loài lưỡng cư, bò sát và cá đồng.
Vương quốc chim nước quý hiếm và thủy sản bản địa
Nhờ nguồn thức ăn dồi dào và không gian yên tĩnh tách biệt khỏi đô thị, sân chim Lung Ngọc Hoàng trở thành nơi hội tụ của hơn 206 loài chim thuộc hàng chục bộ và họ khác nhau, trong đó có nhiều loài chim nước di cư và định cư nằm trong Sách Đỏ Việt Nam cũng như Sách Đỏ thế giới IUCN. Vào mùa sinh sản từ tháng tư đến tháng tám hằng năm, hàng vạn cá thể cò trắng, cò ngà, cò nhạn, diệc xám, vạc, cồng cộc, trích cồ, le le và điền điển bay về làm tổ kín đặc trên các ngọn tràm cao, tạo nên khung cảnh thiên nhiên sống động giữa bầu trời phương Nam.

Đặc biệt, giới khoa học từng ghi nhận tại đây sự hiện diện của 9 loài chim quý hiếm mang giá trị bảo tồn toàn cầu như giang sen, già đẫy Java, cò lạo Ấn Độ, quắm đầu đen và chim bạc má. Bên dưới mặt nước phủ đầy bèo xanh là kho tàng cá đồng mùa nước nổi trù phú với hơn 77 loài thủy sản nước ngọt đặc trưng như cá lóc đồng, cá rô đồng, cá trê vàng, cá dày, cá sặc rằn, cá thác lác, lươn đồng cùng các loài rùa, rắn hổ hành, trăn đất, rái cá lông mũi và dơi chó. Sự hiện diện đồng thời của hệ động vật trên không, trên cạn và dưới nước đã tạo nên một chuỗi thức ăn hoàn chỉnh và cân bằng sinh học hiếm có.
| Nhóm sinh vật đặc hữu | Số lượng loài ghi nhận | Các loài tiêu biểu và loài quý hiếm trong Sách Đỏ |
|---|---|---|
| Khu hệ chim nước và chim rừng | Hơn 206 loài | Cò nhạn, giang sen, già đẫy, điền điển, cồng cộc, vạc, diệc xám, trích cồ |
| Khu hệ thú và động vật có vú | Khoảng 25 loài | Rái cá lông mũi, mèo cá, dơi chó, chồn bạc má, sóc bụng đỏ |
| Khu hệ bò sát và lưỡng cư | Hơn 45 loài | Rùa hộp lưng đen, rùa răng, cua đinh, trăn đất, rắn hổ hành, ếch đồng |
| Khu hệ cá đồng bản địa | Hơn 77 loài | Cá lóc bông, cá thác lác, cá rô đồng, cá sặc bổi, cá trê vàng, cá chạch lấu |
| Khu hệ thực vật bậc cao | Hơn 330 loài | Tràm gió, trâm bầu, dây choại, súng đồng, cỏ năng, lác, bèo tai tượng |
Phân khu chức năng của khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng
Nhằm bảo đảm hài hòa giữa nhiệm vụ bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen hoang dã và phục vụ công tác nghiên cứu khoa học lâm sinh, khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng được quy hoạch bài bản thành ba phân khu chức năng rõ rệt. Bên cạnh giá trị tự nhiên, mảnh đất Phương Bình này còn lưu giữ những trang sử hào hùng của quân và dân miền Tây trong suốt hai cuộc kháng chiến giữ nước.
Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và phục hồi sinh thái
Theo đồ án quy hoạch bảo tồn, toàn bộ diện tích hơn 2.805 héc-ta của khu bảo tồn được phân chia khoa học thành phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn một ngàn héc-ta, phân khu phục hồi sinh thái rộng gần một ngàn héc-ta và phân khu hành chính dịch vụ kết hợp nghiên cứu thực nghiệm. Tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nằm ở lõi trung tâm, mọi hoạt động tác động cơ giới đều được kiểm soát chặt chẽ nhằm giữ nguyên trạng sinh cảnh làm tổ của sân chim Lung Ngọc Hoàng và bãi đẻ tự nhiên của quần đàn thủy sản bản địa.
Phân khu phục hồi sinh thái bao quanh vùng lõi đóng vai trò như vành đai che chở, nơi các kỹ sư lâm nghiệp theo dõi quá trình diễn thế tự nhiên của rừng tràm ngập nước và điều tiết mực nước qua hệ thống cống đập thông minh. Giữa không gian rừng tràm bạt ngàn, những tháp canh phòng cháy chữa cháy vươn cao trên hai mươi mét vừa thực hiện nhiệm vụ canh giữ an toàn cho rừng trong mùa khô, vừa là điểm quan sát lý tưởng để các nhà sinh vật học chiêm ngưỡng toàn cảnh tấm thảm xanh trải dài tới tận chân trời.
Dấu ấn căn cứ cách mạng giữa rừng tràm Phương Bình
Không chỉ là kho tàng sinh quyển, địa bàn rừng tràm Lung Ngọc Hoàng và vùng lân cận còn gắn liền với truyền thống lịch sử vẻ vang của vùng đất Tây Đô. Nằm ngay sát khu bảo tồn là Khu di tích Căn cứ Tỉnh ủy Cần Thơ tại Phương Bình Phụng Hiệp Hậu Giang, nơi các cơ quan đầu não cách mạng từng dựa vào địa thế hiểm trở của rừng tràm, lung bàu và sự đùm bọc của nhân dân để bám trụ kiên cường trong những năm tháng kháng chiến ác liệt.
Chính những tán tràm rậm rạp, những con rạch khuất lấp dưới đám lục bình và cỏ năng của vùng lung Phương Bình đã che chở cho lực lượng vũ trang cách mạng lập nên những chiến công vang dội, góp phần làm nên chiến thắng Chương Thiện lừng lẫy trong lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc. Sự giao hòa giữa thiên nhiên kỳ vĩ và ký ức lịch sử bất khuất đã bồi đắp cho Lung Ngọc Hoàng một chiều sâu nhân văn sâu sắc, thể hiện tinh thần yêu chuộng hòa bình và ý chí kiên cường của con người miền Tây sông nước.
Giá trị di sản thiên nhiên và văn hóa vùng đệm Lung Ngọc Hoàng
Trong bức tranh tổng thể của vùng Đồng bằng sông Cửu Long trước những biến động của khí hậu toàn cầu, sự tồn tại nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng ngập nước tại Phụng Hiệp mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Cùng với giá trị sinh học, đời sống văn hóa của cư dân các xã vùng đệm quanh rừng cũng tạo nên những nét bản sắc miệt vườn đậm đà khó quên.
Vai trò điều hòa sinh quyển và lưu giữ nguồn gen quý
Về mặt môi trường học, hệ sinh thái đất ngập nước tại Lung Ngọc Hoàng hoạt động như một nhà máy lọc sinh học và bể chứa carbon tự nhiên khổng lồ của toàn vùng Tây sông Hậu. Lớp than bùn tích tụ hàng thế kỷ dưới đáy rừng tràm có khả năng hấp thụ và cố định lượng lớn khí nhà kính, đồng thời giữ lại nước ngọt trong mùa mưa để bổ cập cho mạch nước ngầm và đẩy lùi tình trạng xâm nhập mặn vào mùa khô.
Hơn thế nữa, nơi đây còn là ngân hàng gen sống động bảo tồn nguồn giống tự nhiên của các loài cá đồng mùa nước nổi và thực vật bản địa trước nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học. Hàng năm, khi mùa nước lũ tràn về từ thượng nguồn sông Cửu Long, nguồn cá bố mẹ từ trong khu bảo tồn lại theo dòng nước phát tán ra các cánh đồng vùng đệm, tái tạo nguồn lợi thủy sản tự nhiên cho cả một vùng nông nghiệp rộng lớn quanh tuyến kênh Lái Hiếu.
Bản sắc sinh kế mùa nước nổi của cư dân vùng đệm
Bao quanh vành đai khu bảo tồn là những xóm ấp hiền hòa của cư dân vùng Phụng Hiệp, Vị Thủy và Long Mỹ, nơi nhịp sống con người gắn bó máu thịt với chu kỳ con nước và sản vật của rừng tràm. Từ nguồn nguyên liệu tự nhiên dồi dào dưới tán rừng và trên mặt lung, ẩm thực bản địa đã kết tinh thành những món ăn dân dã mà trứ danh, tiêu biểu là đọt choại xào và cá rô đồng kho tộ Lung Ngọc Hoàng Hậu Giang hay món chả cá thác lác Hậu Giang dai ngọt đậm đà hương vị đồng quê.
Không chỉ dừng lại ở văn hóa ẩm thực, điều kiện thổ nhưỡng đất phèn trũng quanh vùng đệm còn nuôi dưỡng nên giống khóm Cầu Đúc Hậu Giang ngọt thanh nổi tiếng khắp lục tỉnh, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu dồi dào cho làng nghề đan lục bình Vị Thủy Hậu Giang tạo tác nên những sản phẩm thủ công mỹ nghệ thân thiện với môi trường. Trong tiến trình số hóa và bảo tồn di sản văn hóa - thiên nhiên vùng Tây sông Hậu, chuyên trang Cần Thơ NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức lưu giữ hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng sinh thái và giá trị bản địa đặc sắc của vùng đất chín rồng.
Trải qua bao biến thiên của thời gian và lịch sử khẩn hoang, khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng vẫn sừng sững giữ trọn màu xanh nguyên sinh của rừng tràm, tiếng chim gọi bầy trên vòm lá và nhịp thở hiền hòa của vùng đất ngập nước phương Nam. Việc trân trọng, nghiên cứu và bảo vệ nghiêm ngặt báu vật sinh quyển này không chỉ giữ gìn lá phổi xanh vô giá cho hôm nay mà còn trao truyền một di sản thiên nhiên sống động cho muôn đời sau.
NSSC Cần Thơ
cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cần Thơ.
Bài liên quan
Chùa Ông Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc Quảng Triệu Hội Quán hơn thế kỷ bên bến Ninh Kiều
Chùa Ông Cần Thơ hay Quảng Triệu Hội Quán lưu giữ hơn 130 năm kiến trúc cổ truyền người Hoa bên bến Ninh Kiều. Khám phá chánh điện và phù điêu gốm sứ đặc sắc.
Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ - Biểu tượng khí tiết Rồng vàng đất Long Tuyền
Khu tưởng niệm Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa Cần Thơ tại Bình Thủy tôn vinh bậc sĩ phu tài hoa vùng Nam Bộ. Khám phá kiến trúc đền thờ, khu mộ đá ong và di sản thi ca.
Đình Bình Thủy Cần Thơ - Tuyệt tác kiến trúc đình làng cổ kính bên dòng sông Hậu
Đình Bình Thủy Cần Thơ hay Long Tuyền Cổ Miếu khởi dựng từ năm 1844 bên sông Hậu, lưu giữ sắc phong vua Tự Đức và nghệ thuật kiến trúc đình làng Nam Bộ đặc sắc.



