Bỏ qua đến nội dung

Khóm Cầu Đúc Hậu Giang - Tinh hoa vị ngọt giòn trên vùng đất phèn trũng

Khóm Cầu Đúc Hậu Giang là sản vật nông nghiệp được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia, gắn liền với lịch sử khẩn hoang vùng đất phèn trũng Vị Thanh và Long Mỹ từ thập niên 1930. Nhờ khoáng chất đặc thù ven sông Cái Tư, trái khóm Queen nơi đây kết tinh sắc thịt vàng sậm, giòn ráo và vị ngọt thanh tao.

NSSC Cần ThơĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trái khóm Cầu Đúc Hậu Giang giống Queen chín vàng ươm với mắt lồi trên rẫy

Trên vùng đất trũng nhiễm phèn mặn tưởng chừng khắc nghiệt bậc nhất miền Tây sông Hậu, khóm Cầu Đúc Hậu Giang đã vươn lên xanh tốt suốt gần một thế kỷ để kết tinh thành thức quả ngọt lành trứ danh. Mang trong mình sức sống bền bỉ của dòng giống dứa Nữ hoàng hòa quyện cùng khoáng chất đặc thù ven dòng sông Cái Tư, sản vật này đã trở thành biểu tượng văn hóa nông nghiệp và niềm tự hào của cư dân vùng Vị Thanh – Long Mỹ.

Lịch sử hình thành và thổ nhưỡng của khóm Cầu Đúc Hậu Giang

Câu chuyện ra đời của khóm Cầu Đúc Hậu Giang là minh chứng sống động cho trí tuệ thích ứng tự nhiên của những lớp cư dân khẩn hoang vùng Tây sông Hậu. Nơi những cánh đồng phèn chua không thể gieo cấy lúa nước năng suất cao, người nông dân đã tìm thấy một loài cây trồng bản địa có khả năng biến độc tố phèn mặn trong lòng đất thành hương thơm và vị ngọt đậm đà hiếm có.

Dấu ấn thập niên 1930 bên nhịp cầu đúc cổ

Theo ký ức lịch sử được lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân tại vùng Vị Thanh và Long Mỹ, cây khóm bắt đầu bén rễ trên mảnh đất Hòa Lựu, xã Hỏa Tiến và Tân Tiến từ khoảng thập niên 1930. Khi ấy, người Pháp cho xây dựng một cây cầu bằng bê tông cốt thép vững chãi bắc ngang qua dòng sông Cái Lớn (nhánh giao thủy nối với sông Cái Tư trên tuyến đường từ Rạch Giá đi Long Mỹ), người dân địa phương quen gọi là Cầu Đúc để phân biệt với những cây cầu ván gỗ hay cầu khỉ tre trúc đương thời.

Nhận thấy vùng đất ven chân cầu cho ra những trái khóm có vị ngọt đậm, thịt ráo và thơm lừng vượt trội so với khóm trồng ở các vùng đất phù sa ngọt khác, bà con nông dân bắt đầu nhân rộng diện tích và chèo xuồng chở khóm về tập kết dưới chân Cầu Đúc để bán cho các ghe bầu thương hồ tỏa đi khắp chợ nổi Ngã Bảy Phụng Hiệp và lục tỉnh Nam Kỳ. Dần dà, địa danh bến chợ dưới chân cầu xi măng ấy đã gắn chặt vào tên gọi sản vật, khai sinh nên danh xưng khóm Cầu Đúc Hậu Giang vang danh khắp miền châu thổ Cửu Long. Qua bao năm tháng gắn liền với chiến thắng Chương Thiện và Khu di tích Chiến thắng Chương Thiện Vị Thanh Hậu Giang, những rẫy khóm gai góc vẫn kiên cường bám trụ cùng cư dân bản địa.

Thổ nhưỡng đất phèn trũng ven dòng sông Cái Tư

Yếu tố cốt lõi tạo nên hương vị độc bản không thể sao chép của khóm Cầu Đúc Hậu Giang chính là điều kiện địa chất và thủy văn đặc thù của vùng trũng Tây sông Hậu tiếp giáp với sinh cảnh rừng tràm khu bảo tồn thiên nhiên Lung Ngọc Hoàng. Khu vực chuyên canh trọng điểm thuộc xã Hỏa Tiến, xã Tân Tiến (thành phố Vị Thanh) và xã Vĩnh Viễn (huyện Long Mỹ) nằm dọc theo lưu vực sông Cái Tư, nơi chịu ảnh hưởng giao thoa giữa nguồn nước ngọt nội đồng và thủy triều bán nhật triều từ biển Tây theo sông Cái Lớn đẩy vào vào mùa khô.

Cấu trúc thổ nhưỡng tại vùng đất phèn trũng này là đất phèn hoạt động (nhóm đất phèn Sulfat axit) có độ chua tự nhiên cao (độ pH dao động từ 3,5 đến 4,5), giàu các hợp chất lưu huỳnh, sắt, nhôm tự do nhưng tầng đất mặt lại được phủ một lớp mùn hữu cơ dày hàng chục xăng-ti-mét hình thành từ xác thực vật rừng tràm, cỏ lác phân hủy qua hàng ngàn năm. Khác với nhóm cây có múi như cam sành Phụng Hiệp Hậu Giang cần đất phù sa ngọt, rễ khóm Hỏa Tiến lại phát triển sung mãn trên đất phèn giàu mùn, hấp thu khoáng vi lượng tạo nên vị ngọt đậm và hương thơm nồng đượm.

Đặc điểm hình thái và phẩm chất của khóm Cầu Đúc Hậu Giang

Trong phân loại thực vật học nông nghiệp, khóm Cầu Đúc Hậu Giang thuộc nhóm giống khóm Queen (dứa Nữ hoàng) — nhóm giống dứa nổi tiếng thế giới về chất lượng ăn tươi nhưng khi định cư trên vùng đất phèn Hậu Giang đã hình thành những biến dị hình thái và cảm quan riêng biệt rất dễ nhận diện.

Dáng quả giống khóm Queen cuống ngắn và mắt lồi

Quan sát trực quan bên ngoài, trái khóm Cầu Đúc Hậu Giang mang những nét nhận diện đặc trưng không lẫn với các giống khóm Cayenne hay khóm mật trồng ở nơi khác. Quả có hình trụ hơi thuôn nhẹ về phía đỉnh giống như búp măng tre, trọng lượng trung bình mỗi quả khi thu hoạch thương phẩm đạt từ 0,8 đến 1,5 ki-lô-gam. Phần ngọn chồi trên đỉnh quả mọc thẳng đứng, lá chồi ngắn, cứng cáp và có hàng gai nhọn sắc dọc theo hai bên mép lá. Đặc điểm hình thái nổi bật nhất của giống khóm Queen trồng tại lưu vực sông Cái Tư là phần cuống ngắn lõi nhỏ: cuống quả chỉ dài khoảng 7 đến 10 xăng-ti-mét, to khỏe và bám rất chắc vào thân cây nên quả không bị nghiêng đổ khi lớn.

Trên mặt vỏ, các mắt khóm nổi gồ tạo cấu trúc mắt lồi, hố mắt sâu và chuyển màu vàng cam rực rỡ khi chín. Nhờ kết cấu vỏ cứng cáp, quả chịu va đập tốt khi vận chuyển bằng xuồng ghe và bảo quản tự nhiên từ 10 đến 15 ngày sau thu hoạch mà vẫn tươi ngon.

Nông dân vùng Vị Thanh và Long Mỹ thu hoạch khóm Cầu Đúc Hậu Giang dọc theo những liếp đất phèn ven sông
Nông dân vùng Vị Thanh và Long Mỹ thu hoạch khóm Cầu Đúc Hậu Giang dọc theo những liếp đất phèn ven sông

Thịt quả vàng sẫm giòn ngọt và rất ít nước

Khi gọt bỏ lớp vỏ ngoài và khứa nhẹ những đường mắt xoắn ốc đều đặn, khóm Cầu Đúc Hậu Giang phô diễn vẻ đẹp ẩm thực quyến rũ với phần thịt vàng sẫm giòn ngọt, ráo mịn chứ không bị ứa nước lõng bõng. Phần lõi giữa của quả rất nhỏ (đường kính lõi chỉ từ 1 đến 1,8 xăng-ti-mét), mềm và ngọt giòn không kém phần thịt xung quanh nên người thưởng thức có thể ăn trọn vẹn cả phần lõi mà không cần cắt bỏ. Từng thớ thịt quả kết cấu chặt chẽ, rất ít xơ bã, khi cắn vào tạo âm thanh giòn sần sật vui tai.

Về chỉ số hóa sinh, trái khóm đạt tiêu chuẩn bảo hộ tại xã Hỏa Tiến có độ ngọt (độ Brix) dao động từ 14 đến 18 phần trăm, hàm lượng đường tổng số cao kết hợp hài hòa với tỷ lệ axit hữu cơ (axit citric) ở mức thấp vừa phải (khoảng 0,3 đến 0,5 phần trăm), tạo nên vị ngọt đậm đà mà vẫn thanh mát nơi cổ họng. Đặc biệt, hàm lượng enzyme bromelain được cân bằng tự nhiên nhờ khoáng chất đất phèn giúp người ăn có thể thưởng thức nhiều múi khóm tươi liên tục mà không hề gặp cảm giác rát lưỡi như khi ăn các giống dứa thông thường khác. Bên cạnh đó, quả còn giàu vitamin C, vitamin B1, beta-carotene cùng các khoáng chất kali, mangan quý giá cho sức khỏe.

Tiêu chí nhận diệnĐặc trưng của khóm Cầu Đúc Hậu GiangGiá trị cảm quan và sinh học tương ứng
Nguồn gốc giốngThuộc giống khóm Queen (dứa Nữ hoàng) thuần hóa từ thập niên 1930Thích nghi hoàn hảo với vùng đất phèn trũng ven lưu vực sông Cái Tư
Hình thái quả ngoàiDáng hình trụ thuôn như búp măng, mắt lồi, hố mắt sâu, vỏ chín vàng camVỏ cứng cáp giúp bảo quản tự nhiên dài ngày (10–15 ngày) không bị dập úng
Cấu trúc cuống và lõiĐặc trưng cuống ngắn lõi nhỏ (đường kính lõi chỉ 1,0–1,8 cm)Tỷ lệ phần thịt ăn được cao, phần lõi giòn mềm có thể thưởng thức trực tiếp
Phẩm chất thịt quảSắc thịt vàng sẫm giòn ngọt, thớ thịt săn chắc, rất ít xơ và ráo nướcGiòn sần sật, độ Brix đạt 14–18%, mùi thơm nồng đượm và không gây rát lưỡi
Chu kỳ canh tácTrồng trên mô hình kỹ thuật lên liếp đất phèn, thu hoạch rải vụ quanh nămCây lưu gốc bền bỉ từ 3–5 năm, cung cấp nguồn nông sản tươi liên tục bốn mùa

Kỹ thuật lên liếp đất phèn trồng khóm Cầu Đúc Hậu Giang

Để biến những cánh đồng lầy lội nhiễm phèn nặng thành những thảm khóm xanh ngút ngàn trải dài tới tận chân trời, cư dân vùng Vị Thanh và Long Mỹ đã sáng tạo và hoàn thiện hệ thống kỹ thuật lên liếp canh tác độc đáo, thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc quy luật vận động của nước và phèn trên đồng bằng sông Cửu Long.

Tri thức đào mương lên liếp ém phèn truyền thống

Để khắc phục địa hình lòng chảo trũng thấp tại xã Hỏa Tiến, nông dân áp dụng kỹ thuật lên liếp bằng cách đào mương song song, đưa đất sét phèn tầng sâu lên đắp nền liếp cao ráo rồi phủ lớp đất mặt giàu mùn hữu cơ lên trên để ém phèn.

Hệ thống mương nước rộng 2–3 mét xen giữa các liếp đóng vai trò thủy lợi đa năng trên vùng đất phèn trũng: mùa mưa giúp rửa phèn tháo ra sông Cái Tư, mùa khô trữ nước ngọt tưới cây và làm luồng giao thông để bà con chống xuồng ba lá thu hoạch khóm.

Chu kỳ xử lý ra hoa rải vụ quanh năm

Trên những bờ liếp đã được thuần hóa phèn, chồi giống khóm Cầu Đúc Hậu Giang được chọn lọc từ những chồi nách khỏe mạnh của cây mẹ, đem phơi héo nhẹ cho lành vết cắt rồi đặt trồng thành từng hàng đôi thẳng tắp với mật độ khoảng 30.000 đến 40.000 cây trên mỗi héc-ta. Bộ lá khóm dài có rãnh lòng máng hướng lên trời giúp hứng trọn từng giọt sương đêm vùng sông nước dẫn thẳng về nuôi dưỡng gốc cây. Một chu kỳ sinh trưởng từ lúc đặt chồi đến khi thu hoạch lứa quả đầu tiên kéo dài khoảng 12 đến 14 tháng, nhưng ưu điểm vượt trội của cây khóm trên đất phèn Hỏa Tiến là khả năng lưu gốc bền bỉ từ 3 đến 5 năm liên tục mới phải phá bỏ làm đất trồng lại.

Nhờ nắm vững sinh lý giống khóm Queen, nhà vườn Vị Thanh và Long Mỹ xử lý ra hoa rải vụ giúp đồng khóm cho trái chín quanh năm. Mỗi sớm mai trên đồng Hỏa Tiến, cảnh nông dân cắt từng trái khóm cuống ngắn lõi nhỏ xếp đầy khoang xuồng đã trở thành nét văn hóa lao động đặc trưng vùng sông nước.

Miếng khóm Cầu Đúc Hậu Giang gọt vỏ phô diễn sắc thịt vàng sậm, lõi nhỏ, ít xơ và độ giòn ráo nước đặc trưng
Miếng khóm Cầu Đúc Hậu Giang gọt vỏ phô diễn sắc thịt vàng sậm, lõi nhỏ, ít xơ và độ giòn ráo nước đặc trưng

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và giá trị khóm Cầu Đúc Hậu Giang

Không chỉ là nguồn sinh kế bền vững làm thay đổi diện mạo kinh tế nông thôn vùng đất phèn, khóm Cầu Đúc Hậu Giang còn là chất liệu văn hóa ẩm thực phong phú và là thương hiệu nông sản đã được xác lập quyền sở hữu trí tuệ ở tầm quốc gia.

Đa dạng sản vật chế biến và ẩm thực đồng quê

Nhờ đặc tính thịt vàng sẫm giòn ngọt, ít nước và hương thơm bền bỉ khi qua chế biến nhiệt, khóm Cầu Đúc Hậu Giang đã trở thành nguyên liệu trung tâm của một hệ sinh thái ẩm thực và quà tặng bản địa vô cùng đa dạng. Từ trái khóm tươi, các cơ sở bản địa chế tác nên mứt khóm, kẹo khóm mè trắng, bánh phồng, rượu khóm và tách chiết xơ lá khóm dệt vải sinh thái đồng hành cùng làng nghề đan lục bình Vị Thủy Hậu Giang.

Trong văn hóa ẩm thực dân gian vùng sông nước Hậu Giang, trái khóm Cầu Đúc hiện diện như một gia vị tự nhiên tuyệt vời giúp nâng tầm các món ăn chế biến từ thủy sản đồng bằng. Những lát khóm vàng ươm đem nấu canh chua hoặc kho tộ cùng cá đồng, thưởng thức bên cạnh đặc sản chả cá thác lác Hậu Giang, khô cá thác lác Hậu Giang hay dùng làm nước dùng thanh ngọt cho món bún cá Vị Thanh đều tạo nên vị chua ngọt dịu dàng khó quên. Đặc biệt, phần củ hũ khóm (đọt non trắng ngần bên trong thân cây khóm) khi đem xào tép đồng hoặc đổ bánh xèo lại trở thành mỹ vị đồng quê làm say lòng bao thực khách phương xa.

Chứng nhận Chỉ dẫn địa lý và thương hiệu vùng

Năm 2020, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận Chỉ dẫn địa lý Cầu Đúc (số 00092) cho quả khóm trồng tại Vị Thanh và Long Mỹ. Cùng danh hiệu Top 50 đặc sản trái cây nổi tiếng Việt Nam, chứng nhận Chỉ dẫn địa lý Cầu Đúc khẳng định mối liên hệ hữu cơ giữa phẩm chất khóm Queen với thổ nhưỡng đất phèn ven sông Cái Tư.

Song hành cùng chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị nông sản chỉ dẫn địa lý vùng Tây sông Hậu, chuyên trang Cần Thơ NSSC đóng vai trò kết nối tri thức bách khoa văn hóa bản địa với hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp công nghệ cao và du lịch sinh thái cộng đồng. Giữa mênh mông nắng gió phương Nam, khóm Cầu Đúc Hậu Giang vẫn kiêu hãnh vươn những tàu lá xanh biếc trên nền đất phèn trũng, kết tinh giọt mồ hôi của người nông dân và vị ngọt đất trời thành di sản nông nghiệp trường tồn của miền châu thổ Cửu Long.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cần Thơ

cantho.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cần Thơ.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Cần Thơ.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất